[:az]1991-2020-ci İLLƏRDƏ ŞUŞA ŞƏHƏRİNİN TEMPERATUR VƏ ATMOSFER YAĞINTILARI REJİMİNİN TƏDQİQİ[:ru]ИЗУЧЕНИЕ РЕЖИМОВ ТЕМПЕРАТУРЫ И АТМОСФЕРНЫХ ОСАДКОВ ГОРОДА ШУША В 1991-2020 ГГ.[:en]INVESTIGATION OF TEMPERATURE AND PRECITATION REGIMES OF SHUSHA CITY IN 1991-2020[:]

[:az]S.H.Səfərov, İ.V.Əhlimanova, E.S.Səfərov 

AMEA akad. H.Ə.Əliyev ad. Coğrafiya İnstitutu

AZ 1143, Bakı, H.Cavid pr., 115

safarov53@mail.ru

 

X ü l a s ə

Məqalədə reanaliz məlumatlarına əsasən və müxtəlif statistik metodların tətbiqi ilə  erməni işğalı dövründə (1991-2020-ci illər) Şuşa şəhərinin tem­pe­ratur və atmosfer yağıntıları rejimi tədqiq edilmişdir. Bu məqsədlə 1961-1990-cı illər dövrü üçün  faktiki və müvafiq reanaliz məlumat sıraları  arasında  kor­relyasiya əlaqəsinin səviyyəsi müəyyənləşdirilmiş, sonra isə həmin sıraların eyni statistik təminata uyğun hədləri müqayisə edilməklə kalibrlənmə əyriləri qurulmuşdur. Həmin kalibrlənmə əyrilərindən istifadə etməklə reanaliz mə­lumatlarına əsasən 1991-2020-ci illərin kvazi-faktiki qiymətləri bərpa edil­mişdir. Müəyyən edilmişdir ki, baxılan dövrdə iqlim normasına nisbətən ha­vanın temperaturu 0,7 dərəcə artmış, atmosfer yağıntıları isə nəzərə çarpacaq dərəcədə (20-23%) azalmışdır. Məqalədə həmçinin aylar üzrə də temperatur və yağıntı rejiminində baş verən dəyişikliklər tədqiq edilmişdir. Müəyyən edilmişdir ki, havanın temperaturunun ən böyük artımı fevral, mart və avqust aylarına təsadüf edir, noyabr və dekabr aylarında isə, əksinə, azalma qeydə alınır. Yağıntıların azalması isə əsasən ilin isti dövrünə təsadüf edir.

Açar sözlər: Havanın temperaturu, atmosfer yağıntıları, reanaliz, kvantil biplotları, kvazi-faktiki məlumatlar.

 

ƏDƏBİYYAT

1. ETSN, Azərbaycanın iqlim dəyişikliyi dair BMT-nin Çərçivə Konvensiyasına Üçüncü Milli Bə­yanatı. Bakı, 2015, 66 s.
2. İmanov F.S. Hidrometeorologiyada statistik metodlar.– Bakı, 2011, 272 s.
3. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri // Milli Aviasiya Akademiyasının Elmi Əsərləri, Bakı, 2018, № 1, s. 108-115
4. Гусейнов Д.С. Особенности распределения многолетнего температурного режима на тер­ри­то­рии Азербайджана // Гидрометеорологические ис­следования и прогнозы. 2020. №  С.110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116
5. Климат Азербайджана /под ред. А.А. Ма­датзаде, Э.М.Шыхлинского. Баку: Из-во АН Аз. ССР, 1968, 343 с.
6. Лопатухин Л. И., Яицкая Н. А. Волновой климат Каспийского моря. Входные данные по вет­ру для гидродинамического моделирования и не­которые результаты расчетов. ‑ Океанология, 2019, т. 59, № 1, с. 12–21.
7. Сафаров С.Г., Сафаров Э.С., Гусейнов Дж.С., Исмайылова Н.Н. Современные изменения атмосферных осадков на Каспийском побережье Азербайджана// Океанологические исследования, 2020, Том 48, № 1, С. 27–44
8. Сафаров С.Г., Гусейнов Д.С., Кулиев З.Г., Ибрагимова И.В. Пространственно-временные осо­бенности распределения осадков на территории Азербайджана// Гидрометеорологические исследо­вания и прогнозы. 2022. № 1 (383). С. 43-56
9. Mamedov R.M., Safarov S.G., Safarov E.S. Current changes of the atmospheric precipitation regime on the territory of Azerbaijan // Geography and Natural Resources, Elsevier, 2009, 30(4), pp. 403-407
10. Gabriel K.R. The biplot graphic display of matrices with application to principal com­ponent analysis. Biometrika, 58(3), 1971, pp. 453–467.
11. Imrani Z., Safarov S.H., and Safarov E.S. Analysis of Wind-wave Characteristics of the Caspian Sea Based on Reanalysis Data //Russian Meteorology and Hydrology, Vol. 47, No. 6, Москва, 2022, pp. 479–484. DOI: 10.3103/S1068373922060085

 

Çapa qəbul olunub: 28 oktyabr 2022

Məqaləni yüklə

 

 [:ru]С.Х.Сафаров, И.В.Ахлиманова, Э.С.Сафаров

Аннотация. В статье рассматривается режим температуры и атмосферных осадков города Шуша за период  армянской оккупации (1991-2020 гг.) на основе данных реанализа и применения различных статистических методов. Для этой цели был выявлен степень корреляции между рядами фактических данных и соответствующих данных реанализа за период 1961-1990 гг., а затем построены граду­ировочные кривые путем сравнения членов этих рядов с равной обеспеченности. Квази-фактические значения температуры за 1991-2020 гг. были вос­становлены на основе данных реанализа с исполь­зованием полученных калибровочных кри­вых. Ус­тановлено, что за рассматриваемый период тем­пе­ратура воздуха повысилась на 0,7 градуса по срав­нению с климатической нормой, а атмосферные осадки значительно уменьшились (на 20-23%). В статье также рассмотрены изменения темпера­тур­ного режима и режима осадков по месяцам. Уста­новлено, что наибольшее повышение температуры происходит в феврале, марте и августе, а в ноябре и декабре, наоборот, наблюдается ее понижение. Уменьшение количества осадков в основном при­ходится на теплый период года.

Ключевые слова: температура воздуха, атмос­ферные осадки, реанализ, квантильные биплоты, квазифактические данные.

 

ЛИТЕРАТУРА 

1. ETSN, Azərbaycanın iqlim dəyişikliyi dair BMT-nin Çərçivə Konvensiyasına Üçüncü Milli Bə­yanatı. Bakı, 2015, 66 s.
2. İmanov F.S. Hidrometeorologiyada statistik metodlar.– Bakı, 2011, 272 s.
3. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri // Milli Aviasiya Akademiyasının Elmi Əsərləri, Bakı, 2018, № 1, s. 108-115
4. Гусейнов Д.С. Особенности распределения многолетнего температурного режима на тер­ри­то­рии Азербайджана // Гидрометеорологические ис­следования и прогнозы. 2020. №  С.110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116
5. Климат Азербайджана /под ред. А.А. Ма­датзаде, Э.М.Шыхлинского. Баку: Из-во АН Аз. ССР, 1968, 343 с.
6. Лопатухин Л. И., Яицкая Н. А. Волновой климат Каспийского моря. Входные данные по вет­ру для гидродинамического моделирования и не­которые результаты расчетов. ‑ Океанология, 2019, т. 59, № 1, с. 12–21.
7. Сафаров С.Г., Сафаров Э.С., Гусейнов Дж.С., Исмайылова Н.Н. Современные изменения атмосферных осадков на Каспийском побережье Азербайджана// Океанологические исследования, 2020, Том 48, № 1, С. 27–44
8. Сафаров С.Г., Гусейнов Д.С., Кулиев З.Г., Ибрагимова И.В. Пространственно-временные осо­бенности распределения осадков на территории Азербайджана// Гидрометеорологические исследо­вания и прогнозы. 2022. № 1 (383). С. 43-56
9. Mamedov R.M., Safarov S.G., Safarov E.S. Current changes of the atmospheric precipitation regime on the territory of Azerbaijan // Geography and Natural Resources, Elsevier, 2009, 30(4), pp. 403-407
10. Gabriel K.R. The biplot graphic display of matrices with application to principal com­ponent analysis. Biometrika, 58(3), 1971, pp. 453–467.
11. Imrani Z., Safarov S.H., and Safarov E.S. Analysis of Wind-wave Characteristics of the Caspian Sea Based on Reanalysis Data //Russian Meteorology and Hydrology, Vol. 47, No. 6, Москва, 2022, pp. 479–484. DOI: 10.3103/S1068373922060085

 

Принята к публикации: 28 октября 2022 г.

Скачать статью

 [:en]S.H.Safarov, I.V.Akhlimanova, E.S.Safarov

 

Annotation. The article considers the regime of temperature and precipitation in the city of Shusha during the period of Armenian occupation (1991-2020) based on reanalysis data and the application of various statistical methods. For this purpose, the degree of cor­relation between the series of actual data and the corresponding reanalysis data for the period 1961-1990 was identified, and then calibration curves were cons­tructed by comparing the members of these series with equal availability. Quasi-actual temperature values ​​for 1991-2020 were restored based on the reanalysis data using the obtained calibration curves. It was found that during the period under review, the air temperature increased by 0.7 degrees compared to the climatic norm, and pre­cipitation decreased significantly (by 20-23%). The article also considers changes in the temperature regime and precipitation regime by months. It has been established that the greatest increase in temperature occurs in February, March and August, and in November and December, on the contrary, its decrease is observed. The decrease in the amount of precipitation is mainly observed in the warm period of the year.

Keywords. air temperature, atmospheric pre­cipitation, reanalysis, quantile biplots, quasi-actual data

 

REFERENCES

1. ETSN, Azərbaycanın iqlim dəyişikliyi dair BMT-nin Çərçivə Konvensiyasına Üçüncü Milli Bə­yanatı. Bakı, 2015, 66 s.
2. İmanov F.S. Hidrometeorologiyada statistik metodlar.– Bakı, 2011, 272 s.
3. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri // Milli Aviasiya Akademiyasının Elmi Əsərləri, Bakı, 2018, № 1, s. 108-115
4. Гусейнов Д.С. Особенности распределения многолетнего температурного режима на тер­ри­то­рии Азербайджана // Гидрометеорологические ис­следования и прогнозы. 2020. №  С.110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116
5. Климат Азербайджана /под ред. А.А. Ма­датзаде, Э.М.Шыхлинского. Баку: Из-во АН Аз. ССР, 1968, 343 с.
6. Лопатухин Л. И., Яицкая Н. А. Волновой климат Каспийского моря. Входные данные по вет­ру для гидродинамического моделирования и не­которые результаты расчетов. ‑ Океанология, 2019, т. 59, № 1, с. 12–21.
7. Сафаров С.Г., Сафаров Э.С., Гусейнов Дж.С., Исмайылова Н.Н. Современные изменения атмосферных осадков на Каспийском побережье Азербайджана// Океанологические исследования, 2020, Том 48, № 1, С. 27–44
8. Сафаров С.Г., Гусейнов Д.С., Кулиев З.Г., Ибрагимова И.В. Пространственно-временные осо­бенности распределения осадков на территории Азербайджана// Гидрометеорологические исследо­вания и прогнозы. 2022. № 1 (383). С. 43-56
9. Mamedov R.M., Safarov S.G., Safarov E.S. Current changes of the atmospheric precipitation regime on the territory of Azerbaijan // Geography and Natural Resources, Elsevier, 2009, 30(4), pp. 403-407
10. Gabriel K.R. The biplot graphic display of matrices with application to principal com­ponent analysis. Biometrika, 58(3), 1971, pp. 453–467.
11. Imrani Z., Safarov S.H., and Safarov E.S. Analysis of Wind-wave Characteristics of the Caspian Sea Based on Reanalysis Data //Russian Meteorology and Hydrology, Vol. 47, No. 6, Москва, 2022, pp. 479–484. DOI: 10.3103/S1068373922060085

 

Publication Date: October 28, 2022

Download the article

 

 [:]