[:az]XƏZƏR DƏNİZİNİN SƏVİYYƏ DƏYİŞMƏLƏRİNİN AZƏRBAYCAN SAHİL ZONASININ EKOLOJİ VƏZİYYƏTİNƏ TƏSİRİ[:en]THE IMPACT OF CHANGES IN THE LEVEL OF THE CASPIAN SEA ON THE ECOLOGICAL STATE OF THE COASTAL ZONE OF AZERBAIJAN[:]

[:az]Əliyev Ə.S., Əhmədov H.İ.,  Zeynalov İ.M., Süleymanlı D.H.

amir50@mail.ru

DOI: 10.59423/gnr.2024.83.40.012

Xü­la­sə. Mə­qa­lə­də Xə­zər də­ni­zi­nin Azər­bay­can ak­­va­­to­ri­ya­sı­nın şelf zo­na­sın­da eko­lo­ji və­ziy­yə­tin təd­­qi­­qi­nin nə­ti­cə­lə­ri təq­dim edi­lir. Bu əra­zi­də eko­lo­ji və­ziy­yə­tə tə­sir edən əsas pro­ses­lər və mü­hüm çirk­lən­mə mən­bə­lə­ri ana­liz edi­lir. Xə­zər də­ni­zi­nin sa­hil zo­na­sın­da və açıq də­niz­də əsas çirk­lən­di­ri­ci mad­də­lə­rin növ­lə­ri və kə­miy­yət xa­rak­te­ris­ti­ka­la­rı gös­tə­ri­lir. Də­niz su­yu­nun çirk­lən­mə də­rə­cə­si­nə gö­rə Azər­bay­can ak­va­to­ri­ya­sı 4 xa­rak­te­rik zo­na­ya bö­lü­nür (Şi­mal, Ab­şe­ron, Ba­kı və Cə­nub). Ay­rı – ay­rı hər zo­na üz­rə eko­lo­ji və­ziy­yət təh­lil edi­lə­rək əsas xü­su­siy­yət­lə­ri təq­dim edi­lir. Təd­qiq edi­lən əra­zi­nin dib sət­hi­nin və­ziy­yə­ti qiy­mət­lən­di­ri­lir və çirk­lən­mə də­rə­cə­si­nə go­rə klas­si­fi­ka­si­ya edi­lir. Ba­kı və Sum­qa­yıt şə­hər­lə­rin­dən də­ni­zə tö­kü­lən əsas çirk­lən­di­ri­ci mad­də­lər və on­la­rın miq­da­rı haq­qın­da mə­lu­mat­lar təq­dim edi­lir. Son il­lər­də Kür ça­yı va­si­tə­si ilə də­ni­zə da­xil olan çay axı­mən­da çirk­lən­di­ri­ci mad­də­lər haq­qın­da kə­miy­yət gös­tə­ri­ci­lə­ri gös­tə­ri­lir. Qeyd edi­lir ki, Xə­zər də­ni­zi­nin eko­lo­ji prob­lem­lə­ri əsas eti­ba­rı ilə də­ni­zin kon­ti­nen­tal şel­fin­də kar­bo­hid­ro­gen eh­tiy­yat­la­rı­nın is­tis­ma­rı və nəq­li za­ma­nı də­niz su­yu­nun çirk­lən­mə­si nə­ti­cə­sin­də mey­da­na çı­xır. Bu pro­ses­də həm­çi­nin də­ni­zə axan çay­lar­la da­xil olan müx­tə­lif mad­də­lər və bi­lə­va­si­tə də­niz sa­hi­lin­də yer­lə­şən şə­hər­lər­dən axan müx­tə­lif sə­na­ye mən­şə­li kim­yə­vi mad­də­lər və məi­şət tul­lan­tı­la­rı da mü­hüm­dür.

  Açar sözlər. Xəzər dənizi, çirklənmə, sahil zonası, ekoloji vəziyyət, Azərbaycan.

ƏDƏBİYYAT

1. Алиев А.С., Татлыева З.И., Ахмедова Р.Ю., Сулейманлы Д.Г. Изменение уровня Каспийского моря и его последствия в прибрежной зоне Азер­байджанской Республики.  ANAS Transactions  Earth Sciences, 2/2021, c.75 – 80
2. Алиев А.С. Подъем уровня Каспийского моря и затопление прибрежной зоны Азербайджанской Республики. Баку, Элм, 2001, 144 с.
3. Алиев А.С., Мансимов М.Р. Оценка за­топ­ления береговой зоны Азербайджанской Рес­пуб­лики при повышении уровня Каспийского моря в 1978 – 1995 гг. Гидрометеорология и Экология, 1999, №1, с. 28 -33.
4. Водный баланс и колебания уровня Кас­пийс­кого моря: моделирование и прогноз. (под ред. Е.С. Нестерова) М. 2016, 378 с.
5. Гаджиев Г.А. Экологические состояние тер­ритории Азербайджанской Республики и системы его комплексного мониторинга. Тезисы докладов конференции Азербайджан на пороге XXI веке. Баку, 1998, с.187 – 188.
6. Ежегодные гидрохимические данные о ка­чес­тве вод Каспийского моря за 1978 – 2015 гг. Азкомгидромет. Баку
7. Мехтиев А.Ш., Гюль А.Г. Техногенное заг­рязнение Каспийского моря Баку. Элм, 2006, 180 с.
8. Панин Г.Н., Мамедов Р.М., Митрофанов И.В. Современное состояние Каспийского моря. Москва, Наука, 2005, 356 с.

Çapa qəbul olunub: 15 mart 2024

Məqaləni yüklə

Ə.S.Əliyev, H.İ.Əhmədov,  İ.M.Zeynalov, D.H.Süleymanlı – Xəzər dənizinin səviyyə dəyişmələrinin  Azərbaycan sahil zonasının  ekoloji vəziyyətinə təsiri. Coğrafiya və təbii resurslar, №1 (21), 2024, səh. 92-97.[:en]Aliev A.S., Akhmetov N.I., Zeynalov I.M., Suleymanli D.G.

amir50@mail.ru

DOI: 10.59423/gnr.2024.83.40.012

 Abstract. The article presents the results of a study of the environmental situation in the shelf zone of the Azerbaijani waters of the Caspian Sea. In this area, the main processes affecting the environmental situation and important sources of pollution are analyzed. The types and quantitative characteristics of the main pollutants in the coastal zone of the Caspian Sea and in the open sea are shown. According to the degree of sea water pollution, the waters of Azerbaijan are divided into 4 characteristic zones (North, Absheron, Baku and South). The ecological situation of each zone is analyzed separately and its main characteristics are presented. The condition of the bottom surface of the study area is assessed and classified according to the degree of pollution. Information is presented on the main pollutants and their quantities emitted into the sea from the cities of Baku and Sumgait. In recent years, quantitative indicators of the content of pollutants in river runoff entering the sea through the Kura River have been shown. It is noted that the environmental problems of the Caspian Sea mainly arise as a result of seawater pollution during the development and trans­portation of hydrocarbon reserves on the con­ti­nental shelf of the sea. Various substances entering the sea by rivers, as well as various industrial chemicals and household waste coming directly from cities located on the sea coast are also important in this process.

Keywords: Caspian Sea, pollution, coastal zone, ecological state, Azerbaijan.

References

1. Алиев А.С., Татлыева З.И., Ахмедова Р.Ю., Сулейманлы Д.Г. Изменение уровня Каспийского моря и его последствия в прибрежной зоне Азер­байджанской Республики.  ANAS Transactions  Earth Sciences, 2/2021, c.75 – 80
2. Алиев А.С. Подъем уровня Каспийского моря и затопление прибрежной зоны Азербайджанской Республики. Баку, Элм, 2001, 144 с.
3. Алиев А.С., Мансимов М.Р. Оценка за­топ­ления береговой зоны Азербайджанской Рес­пуб­лики при повышении уровня Каспийского моря в 1978 – 1995 гг. Гидрометеорология и Экология, 1999, №1, с. 28 -33.
4. Водный баланс и колебания уровня Кас­пийс­кого моря: моделирование и прогноз. (под ред. Е.С. Нестерова) М. 2016, 378 с.
5. Гаджиев Г.А. Экологические состояние тер­ритории Азербайджанской Республики и системы его комплексного мониторинга. Тезисы докладов конференции Азербайджан на пороге XXI веке. Баку, 1998, с.187 – 188.
6. Ежегодные гидрохимические данные о ка­чес­тве вод Каспийского моря за 1978 – 2015 гг. Азкомгидромет. Баку
7. Мехтиев А.Ш., Гюль А.Г. Техногенное заг­рязнение Каспийского моря Баку. Элм, 2006, 180 с.
8. Панин Г.Н., Мамедов Р.М., Митрофанов И.В. Современное состояние Каспийского моря. Москва, Наука, 2005, 356 с.

Accepted for publication: March 15, 2024

Download article

Aliev A.S., Akhmetov N.I., Zeynalov I.M., Suleymanli D.G. – The impact of changes in the level of the Caspian Sea on the ecological state of the coastal zone of Azerbaijan. Geography and Natural Resources, №1 (21), 2024, pp. 92-97.

 [:]