[:az][:az]AZƏRBAYCANDA REGİONAL İQLİM DƏYİŞMƏLƏRİ VƏ ONUN HİDROMETEOROLOJİ ŞƏRAİTƏ TƏSİRİ[:ru]РЕГИОНАЛЬНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ КЛИМАТА В АЗЕРБАЙДЖАНЕ И ИХ ВЛИЯНИЕ НА ГИДРОМЕТЕОРОЛОГИЧЕСКИЕ УСЛОВИЯ[:en]REGIONAL CLIMATE CHANGES IN AZERBAIJAN AND ITS IMPACT ON HYDROMETEOROLOGICAL CONDITIONS[:] - [:az]Coğrafiya və Təbii Resurslar[:en]Geography and Natural Resources[:][:]

[:az]R.N.Mahmudov

AMEA akad. H.Ə.Əliyev ad. Coğrafiya İnstitutu

AZ 1143, Bakı, H.Cavid pr., 115

rza_hidromet@mail.ru

X ü l a s ə

Hazırda dünyada həllini gözləyən iki təbii problem varsa onun biri-qlobal və lokal miqyaslı iqlim dəyişmələri, digəri isə, artan dünya əhalisinin şirin suya olan tələbatının ödənilməsi – su problemidir. Son bir neçə onilliklərdə planetin müxtəlif regionlarında iglim dəyişmələrinin təsirindən yaranan təhlükəli hidrometeoroloji hadisələrin, təbii fəlakətlərin təkrarlanması,davamiyyəti durmadan artır. Bu həm,ayrı-ayrı dövlətlərin, ümumilikdə isə, bütün dünya əhalisinə, iqtisadiyyata dəyən zərərləri qaçılmaz edir. Məqalədə elmi- tarixi və real hidrometeoroloji müşahidə məlumatlarına əsaslanmaqla dünya üzrə iqlim dəyişmələrinin xroniki elmi təhlili aparılır və Azərbaycan ərazisində regional iqlim dəyişmələrinin müasir təsirləri tədqiq edilir. Bu məqsədlə çoxsaylı hidrometeoroloji müşahidə məntəqələrinin çoxillik məlumatlarından istifadə etməklə Azərbaycan ərazisində müxtəlif yüksəklik intervalları və ayrı-ayrı təbii ərazi vahidləri üzrə real iqlim dəyişmələri və onun çayların axımına təsiri müqayisəli, statistik təhlil metodları ilə qiymətləndirilir. Çoxillik müşahidə məlumatlarına və elmi faktlara əsaslanmaqla alınmış real nəticələrin nəzəri və praktik əhəmiyyət daşıyacağına ümid edirik.

Açar sözlər:

iqlim dəyişmələri, temperatur yağıntı, təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr, balans elementləri, çoxillik norma, qar-buz örtüyü

ƏDƏBİYYAT

1.Bağırov H., Mahmudov R. Antraktida iqlimi, qlobal təsirlər. Bakı 2009, 227s.

2.Mahmudov R. Azərbaycanda təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr (azərb., rus,ingilis dillərində), Bakı 2014, 130s.

3.Mahmudov R. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018, MAA-nın nəşri, 231s.

4.Георгиевский В. Материалы 7-го Всероссийского гидрологического сьезда. Росгидромет, Санкт-Петербург, 2014, 101с.

5.Махмудов Р. Региональные климатические изменения в Азербайджане и их влияние на речной сток.Метеорология и Гидрология №9, Москва, 2016.

6.Изменения климата, физическая-научная основа.Четвертый доклад об оценке Межправительственный группы экспертов по изменению климата WMO/UNEP. Женева-2007, 163с.

Çapa qəbul olunub: 05 oktyabr 2021

Məqaləni yüklə[:ru]Р.Н.Махмудов

Аннотация. Если сегодня в мире существуют две естественные проблемы, то одной из них является глобальное и локальное изменение климата, а другой – водные проблемы что связано с ежегодно увеличивающейся потребностю в воде в мире. В последние несколько десятилетий в различных регионах планеты повторение и продолжительность опасных гидрометеорологических явлений и стихийных бедствий, вызванных современным изменением климата, постоянно возрастают. А это в свою очередь наносит огромный ущерб, как отдельным государствам, так и мировой экономике, в целом. В статье на основе научно-исторических данных приводится хронический научный анализ изменения климата в мире и реальных гидрометеорологических наблюдений, исследуются текущие последствия регионального изменения климата в Азербайджане.

Для этого с использованием данных наблюдений многочисленных гидрометеорологических станций и постов с помощью методов сравнения, статистического анализа оцениваются реальные изменения климата в различных высотных интервалах, отдельных природных территориальных единицах на территории Азербайджана, а также их влияние на сток рек. Надеемся, что реальные результаты, полученные на основе многолетних гидрометеорологических наблюдений и научных фактов, будут иметь теоретическое и практическое значение.

Ключевые слова. Изменение климата, температура, осадки, опасные гидрометеорологические явления, элементы баланса, норма множественности, снежный и ледяной покров.

ЛИТЕРАТУРА

1.Bağırov H., Mahmudov R. Antraktida iqlimi, qlobal təsirlər. Bakı 2009, 227s.

2.Mahmudov R. Azərbaycanda təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr (azərb., rus,ingilis dillərində), Bakı 2014, 130s.

3.Mahmudov R. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018, MAA-nın nəşri, 231s.

4.Георгиевский В. Материалы 7-го Всероссийского гидрологического сьезда. Росгидромет, Санкт-Петербург, 2014, 101с.

Принята к публикации: 05 октября 2021 г.

Скачать статью[:en]

R.N.Makhmudov

Abstract. If today there are two natural problems in the world, then one of them is global and local climate change, and the other is water problems whose demand in the world increases every year. In the past few decades, in various regions of the planet, the recurrence and duration of dangerous hydrometeorological events and natural disasters caused by modern problems of climate change have been constantly increasing. And this, in turn, causes enormous damage both to individual states and to the world economy as a whole. The article, based on scientific and historical data, provides a chronic scientific analysis of climate change in the world and real hydrometeorological observations and examines the current consequences of regional climate change in Azerbaijan.

To do this, using the observational data of numerous hydrometeorological stations and posts with the help of comparison methods, statistical analysis, real climate changes in different altitude intervals, individual natural territorial units on the territory of Azerbaijan, and their impact on river flow are estimated. We hope that the real results obtained based on many years of hydrometeorological observations and scientific facts will be of theoretical and practical importance.

Keywords. Climate change, temperature, precipitation, dangerous hydrometeorological events, balance elements, multiplicity norm, snow and ice cover.

REFERENCES

1.Bağırov H., Mahmudov R. Antraktida iqlimi, qlobal təsirlər. Bakı 2009, 227s.

2.Mahmudov R. Azərbaycanda təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr (azərb., rus,ingilis dillərində), Bakı 2014, 130s.

3.Mahmudov R. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018, MAA-nın nəşri, 231s.

4.Георгиевский В. Материалы 7-го Всероссийского гидрологического сьезда. Росгидромет, Санкт-Петербург, 2014, 101с.

Publication Date: October 5, 2021

Download the article[:]