QARABAĞ VƏ ŞƏRQİ ZƏNGƏZUR İQTİSADİ RAYONLARININ YOLLARINDA TƏHLÜKƏLİ EKZOGEN PROSESLƏRİN İNKİŞAFININ QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ (“Zəfəryolu” timsalında)

S.Ə. Tarixazər, C.Y. Qasımov, S.A. Məmiyeva

AR Elm və Təhsil Nazirliyi akademik H.Ə. Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu

DOI: https://doi.org/10.59423/gnr.2025.48.22.001

Xülasə

Mövcud elmi problemlərdən biri yol səthlərində təhlükəli ekzogen proseslərdən yaranan risk və ziyanın qiymətləndirilməsi metodologiyasının işlənib hazırlanması və ekoloji risk xəritələrinin tərtib edilməsidir. Məqalədə geomorfoloji tədqiqatların materiallarına və istinad ədəbiyyatına əsaslanaraq təhlükəli proseslərin geomorfoloji xüsusiyyətləri araşdırılır, “Zəfəryolu”nun keçdiyi ərazinin geomorfoloji təsviri verilir.

Avtomobil yolunun salındığı relyefin müasir parçalanmasının ümumi fonunu müəyyən etmək üçün ərazinin üfüqi və şaquli parçalanma dərəcəsi, yamacın meyilliyi və digər göstəriciləri özündə əks etdirən morfometrik gərginliyin qiymətləndirilməsi məqsədilə 5 ballıq şkala hazırlanmışdır. Relyefin müxtəlif kəmiyyət göstəricilərinin təhlili və tərtib olunmuş sintezik morfometrik xəritə təhlükəli ekzogen proseslərin intensivliyinin və inkişaf istiqamətinin relyefin parçalanma səviyyəsi və xarakterindən asılılığını müəyyən etməyə imkan verir.

Açar sözlər

ekoloji böhran, təhlükə, dağıdıcı ekzogen proseslər, davamlı inkişaf, avtomobil yolu, qiymətləndirmə, CİS texnologiyası

Məqalə haqqında

Daxil olub: 16 yanvar 2025
Qəbul olunub: 10 iyun 2025

Ədəbiyyat


Adams, S.M., Power, M. (1997) Assesing the current status of ecological risk assesment // Journal of Water Resources Planning and Management, 125 (1), p. 825-830
Alcamo, J., Endejan, M.B., Kaspar, F., Rosch, T. (2002) The GLASS model: A strategy for quantifying global enviromental security // Enviromental Science and Policy, 4 (1), p. 1-12
Аlizade, E.К., Тarikhazer, S.А. (2015) Altitude-landscape determinacy of mudflow processes development in mountain geosystems of the southern slope of the Greater Caucasus // Sustainable development of mountain territories, Vladikavkaz, № 4(26), pp. 33-41(in Russian)
Аlizade, E.К., Таrikhazer, S.А., Mammadov S.G., Hamidovа Z.А. (2017) Anthropogenic geomorphology of Greater Baku. Baku: АFpoligrAF, 298 p. (in Russian)
Budagov, B.A. (1993) Gravitational morphosculpture // Relief of Azerbaijan. Baku: Elm, pp. 20-22 (in Russian)
Budagov, B.А., Аlizade, E.К., Таrikhazer S.А. (2005) Modern trends in the development of natural destructive processes and assessment of ecogeomorphological hazard (using the example of the southern slope of the Greater Caucasus) // Scientific-practical conference “Natural destructive phenomena and ecogeographic problems of regional development” of the Sheki-Zagatala region, June 9-10, Baku, pp. 25-28 (in Russian)
Ultsch, A, Siemon, N.P. (1990) Kohonen’s self organizing feature maps for exploratory data analysis // Proceedings of the INNC’90 International Neural Network Conference, pp. 305-308
Nefedov, L.I., Fil, N.Yu., Gubin, Y.L., Мelnichenkо, Е.М. (2011) Models and methods of managing natural emergencies on main highways. Kharkov, KhNАDU, 136 p. (in Russian)
Nefedov, L.I., Fil, N.Yu. (2014) Method for assessing the danger of landslides on main roads in conditions of fuzzy information // Technology of instrument making, № 1, pp. 13-16
Yin, Y.Y., Huang, G.H., Hipel, K.W. (1999) Fuzzy relation analysis for multicriteria water resources management // Journal of Water Resources Planning and Management, 125 (1), p. 41-47
Тarikhazer, S.А., Nabiyev, G.L. (2017) Assessment of mudflow hazard manifestations in Azerbaijan (using the Greater Caucasus as an example) // Sustainable development of mountainous territories. Vladikavkaz, v. 9, №3(33), pp. 257-268 (in Russian)
Tarikhazer, S.А. (2020) Regularities of development of landsclide processes in valley of Atachay River (Azerbaijan) // Vestnik of Geociences, № 1, с. 31-38. DOI: 10.19110/geov.2020.1.5 (in Russian)
Tarikhazer, S.A. (2024) Catalogue of the landslide events in Azerbaijan. Moskow: MAKSPRESS, 307 p.
Timchenko, O.N., Ruban, A.V. (2014) Research of methods for predicting landslide processes on highways in mountainous areas // Bulletin of PNIPU, pp. 78-87 (in Russian).
T-Chon, Park Y.S., Moon, K.H., Cha E.Y.  Patternizing communites by using an artificial neural network // Ecological Modelling, 90 (1), (1996) p. 69-78.
Маtsiy, S.I., Bezuglov, Е.В. (2007) Landslide hazard and risk of soil displacement on slopes // Geoecology, , № 6, pp. 537-546 (in Russian).
Shirinov, N.Sh. (1993) Eastern slope // Relief of Azerbaijan. Baku: Elm, pp. 216-225 (in Russian).
Zolotarev, G.S. (1990) Methodology of engineering-geological research. Moscow: Moscow State University, 384 p.

İstinad

Tarixazər, S. Ə., Qasımov, C. Y., & Məmiyeva, S. A. (2025). Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının yollarında təhlükəli ekzogen proseslərin inkişafının qiymətləndirilməsi (“Zəfəryolu” timsalında). Coğrafiya və təbii resurslar, 11(1), 3–10. https://doi.org/10.59423/gnr.2025.48.22.001