[:az]KİÇİK QAFQAZ VİLAYƏTİNİN CƏNUB HİSSƏSİNDƏ İQLİM DƏYİŞMƏLƏRİNİN TEMPERATUR REJİMİNƏ TƏSİRİNİN XÜSUSİYYƏTLƏRİ[:en]CHARACTERISTICS OF THE INFLUENCE OF CLIMATE CHANGES ON THE TEMPERATURE REGIME IN THE SOUTHERN PART OF THE LESSER CAUCASUS PROVINCE[:]

BySarkhan Jafarov

[:az] 

C.S.Hüseynov, X.G.Şirinov

Azərbaycan Hava Yolları QSC, Azəraeronaviqasiya HHİ

AZ 1104, Bakı, Zabrat Hava Limanı

camal_huseynov_88@mail.ru

DOI: 10.59423/gnr.2023.10.20.003

 

X ü l a s ə

Mə­qa­lə­də re­gio­nal iq­lim də­yiş­mə­lə­ri­nin 1991-2015-ci il­lər­də Ki­çik Qaf­qaz vi­la­yə­ti­nin cə­nu­bun­da ha­va tem­pe­ra­tu­ru re­ji­mi­nə gös­tə­ri­di­yi tə­sir­lər təd­qiq edil­miş­dir. Təh­lil­lər­də Ki­çik Qaf­qaz dağ sil­si­lə­si­nin cə­nu­bun­da dü­zən­lik, al­çaq­dağ­lıq və or­ta­dağ­lıq qur­şa­ğın­da yer­lə­şən 13 hid­ro­me­teo­ro­lo­ji stan­si­ya­nın ha­va tem­pe­ra­tu­ru­nun mü­şa­hi­də və peyk mə­lu­mat­la­rın­dan is­ti­fa­də edil­miş­dir. Təd­qi­qat­da 1991-2015-ci il­lər üz­rə ha­va tem­pe­ra­tu­ru­nun or­ta sta­tis­tik gös­tə­ri­ci­lə­ri 1961-1990-cı il­lə­rin (nor­ma) ey­ni­ad­lı gös­tə­ri­ci­lə­ri ilə mü­qa­yi­sə edil­miş­dir. Re­gi­on­da iq­lim də­yiş­mə­lə­ri­nin tem­pe­ra­tur re­ji­mi­nə gös­tər­di­yi tə­sir­lə­rin  ay­lıq, fə­sil­lik, il­lik xü­su­siy­yət­lə­ri və ço­xil­lik di­na­mi­ka­sı araş­dı­rıl­mış­dır.  Təh­lil­lər gös­tə­rir ki, re­gi­on­da  bü­tün ay­lar­da ha­va tem­pe­ra­tu­ru art­mış­dır və ar­tı­mın il­lik gös­tə­ri­ci­si 0.80C-ə ya­xın­dır. İl ər­zin­də yay fəs­lin­də da­ha çox ar­tım mü­şa­hi­də edil­miş­dir. Ço­xil­lik ər­zin­də bü­tün stan­si­ya­la­rın tem­pe­ra­tur gös­tə­ri­ci­lə­ri­nin di­na­mi­ka­sı üz­rə qu­rul­muş trend xət­lə­ri gös­tə­rir ki, stan­si­ya­la­rın trend­lə­ri Styu­dent me­ya­rı­na gö­rə sta­tis­tik əhə­miy­yət­li­yə ma­lik­dir. Bu­nun­la ya­na­şı, CİS mü­hi­tin­də tər­tib edil­miş müa­sir tem­pe­ra­tur pay­lan­ma­sı xə­ri­tə-sxe­mi gös­tə­rir ki, yük­sək­li­yə doğ­ru ha­va­nın tem­pe­ra­tur gös­tə­ri­ci­lə­ri aza­lır. Bu re­gi­on­da ha­va tem­pe­ra­tu­ru­nun təd­qi­qi müa­sir dövr üçün ye­ni­dən qu­rul­maq­da olan re­gio­nun iq­lim xü­su­siy­yət­lə­ri­nin mü­əy­yən­ləş­mə­sin­də xü­su­si rol oy­na­ya­caq­dır. Bu­ra­da hid­ro­me­teo­ro­lo­ji şə­rai­tin ye­ni­dən öy­rə­nil­mə­si, so­si­al-iq­ti­sa­di, ya­şa­yış inf­rast­ruk­tu­ru­nun qu­rul­ma­sın­da təd­qi­qat işi­nin nə­ti­cə­lə­rin­dən is­ti­fa­də edi­lə bi­lər.

Açar sözlər: İqlim dəyişmələri, temperatur rejimi, çoxillik dinamika, anomaliya, norma kəmiyyəti, korreliyasiya, tendensiya.

ƏDƏ­BIY­YAT

  1. BMT-nin iq­lim də­yiş­mə­lə­ri üz­rə çər­çi­və kon­ven­si­ya­sı­na Azər­bay­ca­nın III mil­li mə­lu­ma­tı / tərt. ed. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi.- Ba­kı, – 2015, – 102 s.
  2. Hü­sey­nov N.Ş. Si­nop­tik me­teo­ro­lo­gi­ya / N.Ş. Hü­sey­nov. -Ba­kı: Sə­da, -2011. -316 s.
  3. Hü­sey­nov, S., İb­ra­hi­mo­va İ.V. Kür-Araz ova­lı­ğın­da uzun­müd­dət­li tem­pe­ra­tur də­yiş­mə­lə­ri­nin xü­su­siy­yət­lə­ri // -Ba­kı: Mil­li Avia­si­ya Aka­de­mi­ya­sı­nın El­mi Məc­muə­lə­ri, – 2020. – c.22, -№1-2. -s. 80-86.
  4. Hü­sey­nov C.S. İq­lim də­yiş­mə­lə­ri­nin Ki­çik Qaf­qaz vi­la­yə­ti­nin şi­mal-şərq his­sə­sin­də ya­ğın­tı re­ji­mi­nə tə­si­ri­nin qiy­mət­lən­di­ril­mə­si // “Qa­ra­bağ və Şər­qi Zən­gə­zur iq­ti­sa­di ra­yon­la­rın­da tə­bii-tə­sər­rü­fat sis­tem­lə­ri­nin təş­ki­li və ida­rə edil­mə­si” möv­zu­sun­da el­mi-prak­ti­ki konf­rans ma­te­ri­al­la­rı, Ba­kı: –26 ap­rel, – 2022. s.477–488.
  5. İma­nov F.Ə. Hid­ro­me­teo­ro­lo­gi­ya­da sta­ti­sik me­tod­lar / F.Ə.İma­nov. -Ba­kı: MBM, – 2011, – 272 s.
  6. Qa­ra­bağ və Şər­qi Zən­gə­zu­run coğ­ra­fi­ya­sı: tə­bii-coğ­ra­fi şə­ra­it və so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şaf po­ten­sia­lı // red. Z.N.Emi­nov ilə. Ba­kı, “Op­ti­mist”, 2021, 536 s.
  7. Mah­mu­dov R.N. Müa­sir iq­lim də­yiş­mə­lə­ri və təh­lü­kə­li hid­ro­me­teo­ro­lo­ji ha­di­sə­lər / R.N.Mah­mu­dov. -Ba­kı: Mil­li Avia­si­ya Aka­de­mi­ya­sı, -2018. -232 s.
  8. Sə­fə­rov S.H., Əh­li­ma­no­va İ.V., Sə­fə­rov E.S. Rea­na­liz mə­lu­mat­la­rı­na əsa­sən 1991-2020-ci il­lər­də Şu­şa şə­hə­ri­nin tem­pe­ra­tur və at­mos­fer ya­ğın­tı­la­rı re­ji­mi­nin təd­qi­qi /-–Ba­kı: Coğ­ra­fi­ya və tə­bii re­surs­lar, –2022. № 2 (17), –s. 10–17.
  9. Климат Азербайджана / Под. ред. Э.М.Шихлинский. -Баку: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəş­riy­yatı, – 1968. – 360 с.
  10. Safarov S.H., Nasibli A.N., Huseynov J.S., Ibra­himo­va, I.V. İnfluence of climate warming on hail events in the western part of Azerbaijan // Proceedings of In­ter­national Scientific Conference on Sustainable Deve­lop­ment Goals, -Baku, -Azerbaijan, – 24 November -25 November,  -2017. – p. 83-89.
  11. Web-based application developed by the Goddard Earth Sciences Data and Information Services Center. Source: giovanni.gsfc.nasa.gov
  12. Web-based application that provides solar and meteorological data sets from NASA research Source: power.larc.nasa.gov.

 

Çapa qəbul olunub: 20 dekabr 2023

Məqaləni yüklə

 

C.S.Hüseynov, X.G.Şirinov – Kiçik Qafqaz vilayətinin cənub hissəsində iqlim dəyişmələrinin temperatur rejiminə təsirinin xüsusiyyətləri. Coğrafiya və təbii resurslar, №2 (20), 2023, səh. 21-28.

 [:en]J.S.Huseynov, Kh.G.Shirinov

camal_huseynov_88@mail.ru

DOI: 10.59423/gnr.2023.10.20.003

Annotation. In the article, the effects of regional climate changes on the air temperature regime in the south of the Lesser Caucasus region in 1991-2015 were studied. In the analysis, air temperature observations and satellite data of 13 hydrometeorological stations located in the plain, lowland and mid-mountain belt in the south of the Lesser Caucasus mountain range were used. In the study, the average statistical indicators of air temperature for the years 1991-2015 were compared with the indicators of the same name for the years 1961-1990 (norm). Monthly, seasonal, annual characteristics and perennial dynamics of the effects of climate changes on the temperature regime in the region were inves­tigated. The analysis shows that the air temperature has increased in all months in the region and the annual rate of increase is close to 0.80C. During the year, more growth was observed in the summer season. The trend lines built on the dynamics of the temperature indicators of all stations over a multi-year period show that the trends of the stations have statistical significance according to the Student’s criterion. At the same time, the modern temperature distribution map-scheme drawn up in the GIS environment shows that the air tem­pe­ra­ture indicators decrease towards the height. The study of air temperature in this region will play a special role in determining the climate characteristics of the region, which is being reconstructed for the modern era. Here, the results of the research work can be used for the re-study of hydrometeorological conditions, the cons­truc­tion of socio-economic, residential infrastructure.

 Keywords: Climate changes, temperature regime, mul­tiyear dynamics, anomaly, norm quantity, correlation, trend

References

  1. BMT-nin iq­lim də­yiş­mə­lə­ri üz­rə çər­çi­və kon­ven­si­ya­sı­na Azər­bay­ca­nın III mil­li mə­lu­ma­tı / tərt. ed. Azər­bay­can Res­pub­li­ka­sı Eko­lo­gi­ya və Tə­bii Sər­vət­lər Na­zir­li­yi.- Ba­kı, – 2015, – 102 s.
  2. Hü­sey­nov N.Ş. Si­nop­tik me­teo­ro­lo­gi­ya / N.Ş. Hü­sey­nov. -Ba­kı: Sə­da, -2011. -316 s.
  3. Hü­sey­nov, S., İb­ra­hi­mo­va İ.V. Kür-Araz ova­lı­ğın­da uzun­müd­dət­li tem­pe­ra­tur də­yiş­mə­lə­ri­nin xü­su­siy­yət­lə­ri // -Ba­kı: Mil­li Avia­si­ya Aka­de­mi­ya­sı­nın El­mi Məc­muə­lə­ri, – 2020. – c.22, -№1-2. -s. 80-86.
  4. Hü­sey­nov C.S. İq­lim də­yiş­mə­lə­ri­nin Ki­çik Qaf­qaz vi­la­yə­ti­nin şi­mal-şərq his­sə­sin­də ya­ğın­tı re­ji­mi­nə tə­si­ri­nin qiy­mət­lən­di­ril­mə­si // “Qa­ra­bağ və Şər­qi Zən­gə­zur iq­ti­sa­di ra­yon­la­rın­da tə­bii-tə­sər­rü­fat sis­tem­lə­ri­nin təş­ki­li və ida­rə edil­mə­si” möv­zu­sun­da el­mi-prak­ti­ki konf­rans ma­te­ri­al­la­rı, Ba­kı: –26 ap­rel, – 2022. s.477–488.
  5. İma­nov F.Ə. Hid­ro­me­teo­ro­lo­gi­ya­da sta­ti­sik me­tod­lar / F.Ə.İma­nov. -Ba­kı: MBM, – 2011, – 272 s.
  6. Qa­ra­bağ və Şər­qi Zən­gə­zu­run coğ­ra­fi­ya­sı: tə­bii-coğ­ra­fi şə­ra­it və so­si­al-iq­ti­sa­di in­ki­şaf po­ten­sia­lı // red. Z.N.Emi­nov ilə. Ba­kı, “Op­ti­mist”, 2021, 536 s.
  7. Mah­mu­dov R.N. Müa­sir iq­lim də­yiş­mə­lə­ri və təh­lü­kə­li hid­ro­me­teo­ro­lo­ji ha­di­sə­lər / R.N.Mah­mu­dov. -Ba­kı: Mil­li Avia­si­ya Aka­de­mi­ya­sı, -2018. -232 s.
  8. Sə­fə­rov S.H., Əh­li­ma­no­va İ.V., Sə­fə­rov E.S. Rea­na­liz mə­lu­mat­la­rı­na əsa­sən 1991-2020-ci il­lər­də Şu­şa şə­hə­ri­nin tem­pe­ra­tur və at­mos­fer ya­ğın­tı­la­rı re­ji­mi­nin təd­qi­qi /-–Ba­kı: Coğ­ra­fi­ya və tə­bii re­surs­lar, –2022. № 2 (17), –s. 10–17.
  9. Климат Азербайджана / Под. ред. Э.М.Шихлинский. -Баку: Azərbaycan SSR Elmlər Akademiyası Nəş­riy­yatı, – 1968. – 360 с.
  10. Safarov S.H., Nasibli A.N., Huseynov J.S., Ibra­himo­va, I.V. İnfluence of climate warming on hail events in the western part of Azerbaijan // Proceedings of In­ter­national Scientific Conference on Sustainable Deve­lop­ment Goals, -Baku, -Azerbaijan, – 24 November -25 November,  -2017. – p. 83-89.
  11. Web-based application developed by the Goddard Earth Sciences Data and Information Services Center. Source: giovanni.gsfc.nasa.gov
  12. Web-based application that provides solar and meteorological data sets from NASA research Source: power.larc.nasa.gov.

 

Accepted for publication: December 20, 2023

Download article

J.S.Huseynov, Kh.G.Shirinov – Characteristics of the influence of climate changes on the temperature regime in the southern part of the Lesser Caucasus provınce. Geography and Natural Resources, №2 (20), 2023, pp. 21-28.

 [:]

Similar Posts

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *