[:az]İQLİM DƏYİŞMƏLƏRİ FONUNDA XƏZƏR DƏNİZİNİN SƏVİYYƏ TƏRƏDDÜDLƏRİ VƏ BUNUN SAHİL ZONASINA TƏSİRİ[:en]FLUCTUATİONS İN THE CASPİAN SEA LEVEL AGAİNST THE BACKGROUND OF CLİMATE CHANGE AND THEİR IMPACT ON THE COASTAL ZONE[:]

[:az]R.H.Qardaşov  

Azərbaycan Respublikası Elm və Təhsil Nazirliyi, akad. H.Ə.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu. AZ 1143, Bakı ş., H.Cavid pr. 115 

rauf_gardashov@yahoo.co.uk

DOI: 10.59423/gnr.2024.38.96.015

X ü l a s ə

Xə­zər də­ni­zi­nin sə­viy­yə də­yış­mə­lə­ri­nin ye­tə­rin­cə də­qiq uzun­müd­dət­li proq­no­zu­nun ve­ril­mə­si­nin müm­kün­süz­lü­yü sa­hil zo­na­sı­nın inf­rast­ruk­tur plan­laş­ma­sın­da sə­viy­yə tə­rəd­düd­lə­ri­nə adap­ta­si­ya­nın ye­ga­nə ağ­la­ba­tan stra­te­gi­ya ol­du­ğu qə­naə­ti­nə gə­ti­rir, be­lə ki, sü­rüş­dü­rü­lə, en­di­ri­lib-qal­dı­rı­la bi­lən yün­gül konst­ruk­si­ya­lı es­te­tik in­şa­at tex­no­lo­gi­ya­la­rın tət­bi­qi zə­ru­rə­ti­ni ya­ra­dır. İnst­ru­men­tal ölç­mə­lə­ri­nin baş­lan­dı­ğı 1837-ci il­dən 2023-cü ilə­dək mü­şa­hi­də olu­nan sə­viy­yə də­yiş­mə­lə­ri tren­də gö­rə 7 mər­hə­lə­yə bö­lü­nür və də­yiş­mə­lə­rin xa­rak­te­ri ana­liz edi­lir. Sə­viy­yə də­yiş­mə­lə­ri sa­hil xət­ti­nin di­na­mi­ka­sın­da özü­nü gös­tə­rir və yük­sək ayır­det­mə­li peyk gö­rün­tü­lə­rin­dən “re­fe­rans sa­hil xət­ti”nin coğ­ra­fi ko­or­di­nat­la­rı­nın də­qiq tə­yi­ni el­mi-prak­tik əhə­miy­yət kəsb edir. “Xə­zər də­ni­zi­nin hü­qu­qi sta­tu­su haq­qın­da” kon­ven­si­ya­da sa­hil xət­ti “nor­mal çı­xış xət­ti” ter­mi­ni ola­raq mü­hüm yer alır və bu­na is­ti­na­dən öl­kə­nin əra­zi su­la­rı, ba­lıq­çı­lıq zo­na­sı mü­əy­yən edi­lir.  Bu­ra­da xə­zər­ya­nı öl­kə­lə­rin “re­fe­rans sa­hil xət­ti” və Azər­bay­can əra­zi­sin­də sa­hil xət­ti­nin 1985-2020-ci il­lər­də yer­də­yiş­mə­lə­ri­nin tə­yi­ni Arc­GİS alət­lə­ri və di­gər proq­ram tə­mi­nat­la­rı­nın tət­bi­qi ilə hə­ya­ta ke­çi­ri­lir. Mü­şa­hi­də olu­nan sə­viy­yə də­yiş­mə­lə­ri­nin spekt­ral ana­li­zi apa­rı­lır və sə­viy­yə də­yiş­mə­lə­ri­nin əsas xü­su­siy­yət­lə­ri­ni gös­tə­rən önəm­li 10 har­mo­ni­ka aş­kar edi­lir. Bu har­mo­ni­ka­la­rın geo­lo­ji dövr­lər­lə və ast­ro­no­mik amil­lər­lə əla­qə­si qeyd edi­lir.

Açar sözlər: Xəzər dənizi, səviyyə tərədddləri, sahil xətti, spektral analiz, geoloji dövrlər.

ƏDƏBİYYAT

1. А.С.Алиев, Р.Г.Гардашов, Д.Г.Сулейман-лы. Особенности колебания уровня каспийского моря в послед-ние 180 лет, География и природные ресурсы, 2022.
2. R.H.Gardashov, T.T.Mamishova Study of the dynamics of the coastal zone of the caspian sea based on satellite image processing. XI Все-российская конференция с международным участием Совре-менные проблемы оптики  ес-тественных вод» (ONW’2021) Санкт-Петер-бург. 2021, c 187-193
3. Кукал З. Скорость геологических процессов, МИР, Москва, 1987 г., 246 стр.
4. Yang, Y., Song, X. Multidecadal variation of the Earth’s inner-core rotation. Nat. Geosci.16, pp. 182–187 (2023). https://doi.org/10.1038/s41561-022-01112-z.

 

Çapa qəbul olunub: 15 noyabr 2024

Məqaləni yüklə

R.H.Qardaşov – İqlim dəyişmələri fonunda Xəzər dənizinin səviyyə tərəddüdləri və bunun sahil zonasına təsiri. Coğrafiya və təbii resurslar. №2 (22), 2024, səh. 96-103.

 [:en]R.H.Gardashov

rauf_gardashov@yahoo.co.uk

DOI: 10.59423/gnr.2024.38.96.015

Annotation. The inability to provide an accurate long-term forecast of Caspian Sea level changes leads to the conclusion that adaptation to level fluctuations is the only rational strategy in coastal zone infrastructure planning. This necessitates the use of lightweight construction technologies that can be shifted, lowered, or raised while maintaining aesthetic appeal. The level changes observed from the start of instrumental measurements in 1837 until 2023 are divided into 7 stages according to trends, and the nature of these changes is analyzed. Level fluctuations are reflected in the dynamics of the shoreline, making the precise determination of the “reference shoreline” coordinates using high-resolution satellite images of scientific and practical significance. In the “Convention on the Legal Status of the Caspian Sea,” the shoreline plays a critical role, referred to as the “normal baseline,” which is used to determine a country’s territorial waters and fishing zone. The displacement of the “reference shoreline” in Caspian coastal countries, particularly along the Azerbaijani coast from 1985 to 2020, is determined using ArcGIS tools and other software applications. A spectral analysis of the observed level changes is performed, identifying 10 significant harmonics that reflect the main characteristics of these changes. The connection between these harmonics and geological periods, as well as astronomical factors, is noted.

Keywords: Caspian Sea, level fluctuations, shoreline, spectral analysis, geological periods.

References

1. А.С.Алиев, Р.Г.Гардашов, Д.Г.Сулейман-лы. Особенности колебания уровня каспийского моря в послед-ние 180 лет, География и природные ресурсы, 2022.
2. R.H.Gardashov, T.T.Mamishova Study of the dynamics of the coastal zone of the caspian sea based on satellite image processing. XI Все-российская конференция с международным участием Совре-менные проблемы оптики  ес-тественных вод» (ONW’2021) Санкт-Петер-бург. 2021, c 187-193
3. Кукал З. Скорость геологических процессов, МИР, Москва, 1987 г., 246 стр.
4. Yang, Y., Song, X. Multidecadal variation of the Earth’s inner-core rotation. Nat. Geosci.16, pp. 182–187 (2023). https://doi.org/10.1038/s41561-022-01112-z.

 

Accepted for publication: November 15, 2024

Download article

R.H. Gardashov – Fluctuations in the Caspian Sea level against the background of climate change and their impact on the coastal zone. Geography and Natural Resources, №2 (22), 2024, pp. 96-103.

 [:]