[:az]KÜR DAĞARASI ÇÖKƏKLİYİ VİLAYƏTİNDƏ YAĞINTI REJİMİNİN UZUNMÜDDƏTLİ DƏYİŞMƏLƏRİ[:ru]ДОЛГОСРОЧНЫЕ ИЗМЕНЕНИЯ РЕЖИМОВ ОСАДКОВ В РЕГИОНЕ КУРИНСКОЙ МЕЖГОРНОЙ ВПАДИНЫ[:en]LONG-TERM CHANGES PRECIPITATION REGIMES IN THE INTERMOUNTAIN REGION OF THE KURA DEPRESSION[:]

[:az]

 

S.H.Səfərov¹, C.S.Hüseynov², Z.G.Quliyev²

 ¹AMEA, H.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutu

²Azərbaycan Hava Yolları QSC, Azəraeronaviqasiya HHİ

AZ 1104, Bakı, Zabrat Hava Limanı

camal_huseynov_88@mail.ru

X ü l a s ə

Məqalədə Kür dağarası çökəkliyi vilayətində qlobal iqlim dəyişmələrinin yağıntı rejiminə təsiri tədqiq edilmişdir. Tədqiqatda vilayətin ərazisində yer­ləşən 15 hidrometeoroloji stansiyanın 1991-2016-cı illər üzrə yağıntı və tem­peratur müşahidə məlumatlarından istifadə edilmişdir. Çoxillik (1991-2016) yağıntıların müxtəlif göstəricilərinin müvafiq baza kəmiyyətləri (1961-1990) ilə müqayisəli təhlili aparılmışdır. Təhlillər zamanı çoxillik sıraya həmçinin 2 dövr (1991-2004, 2005-2016) üzrə də baxılmış və yağıntı miqdarının aylıq, fəsillik və illik dəyişmələrinin müqayisəli səciyyəsi verilmişdir. İqlim şərai­ti­nin fərqli olmasına görə vilayətin Ceyrançöl, Qanıx-Əyriçay, Kür-Araz ova­lığının qərbi, mərkəzi və dəniz sahili hissələrinin yağıntı rejiminə ayrı-ay­rı­lıq­da diqqət yetirilmişdir. Nəticələr göstərir ki, vilayətdə son 25 il ərzində tem­peraturun orta illik qiyməti 1961-1990-cı illərlə müqayisədə 0.7⁰C artım ol­muşdur. Bunun müqabilində 1991-2016-cı illər ərzində yağıntının illik miq­darı Beyləqan və Kürdəmir stansiyaları istisna olmaqla, digər stansiyalarda normaya (1961-1990) nisbətən azalmışdır. Bəzi yerlərdə bu azalma hətta 22%-ə çatmışdır. Alınmış nəticələr cədvəl, qrafik, histoqram və elektron xəritə şəklində təqdim edilmişdir. Kür dağarası çökəkliyi vilayətində orta illik tem­peraturun artması fonunda yağıntı miqdarının əsasən azalması gələcəkdə qu­raqlıq, səhralaşma və yeraltı su ehtiyyatlarının səviyyəsinin aşağı enməsi  ilə nəticələnə bilər.

Açar sözlər: İqlim dəyişmələri, mitiqasiya, yağıntı miqdarı, anomaliya,  norma kəmiyyəti, koreliyasiya, interpolyasiya,  tendensiya

 

ƏDƏBİYYAT

1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində hava temperaturunun paylanması və çoxillik dəyişmələri /Azərbaycan coğrafiya cəmiyyətinin əsər­lə­ri, 2011, cild XVI, s. 233-236.
2. Azərbaycan Respublikasının aqroiqlim atlası. Ba­kı-1993, 104 s.
3. Həsənli L.A. Xəzər dənizinin Azərbaycan sahil zonasında meteoroloji parametrlərin müqayisəli analizi / Coğrafiya və təbii resurslar, 2017, №1, s.103-105.
4. Hacıyev A.X. Kür-Araz ovalığında vegetasiya dövrünün temperatur şəraitinin təhlili /Azərbaycan coğ­rafiya cəmiyyətinin əsərləri, 2015, XVII cild, s.225-228.
5. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­pub­li­kasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğın­tı­la­rının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı-2001, 229 s.
6. Kərimov R.N. İqlim dəyişmələrinin təsirlərinin azaldılması və ona adaptasiya tədbirləri. Bakı-2016, 47 s.
7. Məmmədov Ə.S. Azərbaycanda müasir iqlim də­yişmələri və onun proqnozlaşdırılması. Bakı- 2015, 328 s.
8. Müseyibov M.A. Azərbaycanın fiziki coğ­ra­fi­yası. Bakı, “Maarif”, 1998, 201s.
9. Rəhimov X.Ş., Həsənov M.S., Tağıyeva U.R. İq­lim dəyişmələrinin Azərbaycanın arid və semiarid zona­larının sərhədlərinə mümkün təsirinin qiy­mətləndi­ril­məsi /Coğrafiya və təbii resurslar, 2015, № 2, s. 61-64.
10. Səfərov S.H., Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və Azərbaycan. Bakı-2011, 312 s.
11. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri /MAA-nın Elmi Əsərləri, 2018, №1, s.101-108.
12. Şıxlınski. Ə.M. Azərbaycan Sovet Sosialist Res­publikasının istilik balansı atlası. Moskva-1978, 93s.
13. Климат Азербайджана (под ред. Э.М.Ших-линского и А.А.Мадатзаде). Изд. АН Азер­байд­жан­ской ССР. Баку-1968, 342 с.
14. Сафаров C.Г. Грозоградовые и селевые яв­ле­ния на территории Азербайджана и радио­ло­ка­ци­он­ные методы их прогрозирования. Баку-2012, 292c.
15. Huisman O., Rolf A. Principles of Geographic Information Systems. 2009 by ITC, Enschede, The Net­herlands.
16. Rehfeld K., Münch T., Ling Ho S., Laepple T. Global patterns of declining temperature variability from the Last Glacial Maximum to the Holocene, Na­ture, 2018.
17. Lindzen R.S., Taking Greenhouse Warming Se­riously, Energy & Environment, vol.18, (2007), p. 937-950.

 

Çapa qəbul olunub: 01 mart 2021

Məqaləni yüklə

 

[:ru]

 

С.Г.Сафаров, Д.С.Гусейнов, З.Г.Кулиев

camal_huseynov_88@mail.ru

Аннотация. В статье исследовано влияние гло­бального изменения климата на режим осадков в Ку­ринской межгорной впадине. В ходе исследования использовались данные наблюдений осадков и тем­ператур 15 гидрометеорологических станций за 1991- 2016 гг. Проведен сравнительный анализ раз­личных многолетних показателей осадков (1991-2016) с базовыми значениями (1961-1990). Проана­лизированы 2 многолетних  периода (1991-2004, 2005-2016)  и приведены сравнительные характерис­тики месячных, сезонных и годовых колебаний осадков. Особое внимание было уделено режиму осадков в западной, центральной и прибрежной частях Кур-Аразской низменности и Джейран­чёль­ского низкогоря. Результаты показывают, что за пос­ледние 25 лет среднегодовая температура в за­пад­ной части про­винции составила 13,4⁰С, в Кура-Араз­ской низ­мен­ности 15,4⁰С. А годовое коли­чес­тво осадков  за 1991-2016 гг. в регионе увеличилось на 0,7⁰С по срав­нению 1961-1990гг. Годовое коли­чес­тво осадков за 1991-2016 гг. на станциях Бей­ла­ган и Кюрдамир по­высилось, а в других станциях сни­зи­лось по срав­не­нию 1961-1990 гг. Это пока­за­ние на некоторых стан­циях повысилось даже до 22%. Ре­зультаты предос­тавлены с помощью гра­фи­ков, гис­тограмм и элек­тронных карт. Повышение  средне­го­довых темпе­ра­турных значений и значи­тельное уменьшение осад­ков  в регионе Куринской меж­гор­ной впадины мо­жет привести к будущим за­сухам, опустыниванию и снижению уровня под­зем­ных вод.

Ключевые слова: изменение климата, мити­га­ция, количество осадков, аномалия, нормативное значение, корреляция, интерполяция, тенденция.

 

ЛИТЕРАТУРА

1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində hava temperaturunun paylanması və çoxillik dəyişmələri /Azərbaycan coğrafiya cəmiyyətinin əsər­lə­ri, 2011, cild XVI, s. 233-236.
2. Azərbaycan Respublikasının aqroiqlim atlası. Ba­kı-1993, 104 s.
3. Həsənli L.A. Xəzər dənizinin Azərbaycan sahil zonasında meteoroloji parametrlərin müqayisəli analizi / Coğrafiya və təbii resurslar, 2017, №1, s.103-105.
4. Hacıyev A.X. Kür-Araz ovalığında vegetasiya dövrünün temperatur şəraitinin təhlili /Azərbaycan coğ­rafiya cəmiyyətinin əsərləri, 2015, XVII cild, s.225-228.
5. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­pub­li­kasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğın­tı­la­rının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı-2001, 229 s.
6. Kərimov R.N. İqlim dəyişmələrinin təsirlərinin azaldılması və ona adaptasiya tədbirləri. Bakı-2016, 47 s.
7. Məmmədov Ə.S. Azərbaycanda müasir iqlim də­yişmələri və onun proqnozlaşdırılması. Bakı- 2015, 328 s.
8. Müseyibov M.A. Azərbaycanın fiziki coğ­ra­fi­yası. Bakı, “Maarif”, 1998, 201s.
9. Rəhimov X.Ş., Həsənov M.S., Tağıyeva U.R. İq­lim dəyişmələrinin Azərbaycanın arid və semiarid zona­larının sərhədlərinə mümkün təsirinin qiy­mətləndi­ril­məsi /Coğrafiya və təbii resurslar, 2015, № 2, s. 61-64.
10. Səfərov S.H., Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və Azərbaycan. Bakı-2011, 312 s.
11. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri /MAA-nın Elmi Əsərləri, 2018, №1, s.101-108.
12. Şıxlınski. Ə.M. Azərbaycan Sovet Sosialist Res­publikasının istilik balansı atlası. Moskva-1978, 93s.
13. Климат Азербайджана (под ред. Э.М.Ших-линского и А.А.Мадатзаде). Изд. АН Азер­байд­жан­ской ССР. Баку-1968, 342 с.
14. Сафаров C.Г. Грозоградовые и селевые яв­ле­ния на территории Азербайджана и радио­ло­ка­ци­он­ные методы их прогрозирования. Баку-2012, 292c.
15. Huisman O., Rolf A. Principles of Geographic Information Systems. 2009 by ITC, Enschede, The Net­herlands.
16. Rehfeld K., Münch T., Ling Ho S., Laepple T. Global patterns of declining temperature variability from the Last Glacial Maximum to the Holocene, Na­ture, 2018.
17. Lindzen R.S., Taking Greenhouse Warming Se­riously, Energy & Environment, vol.18, (2007), p. 937-950.

 

Принята к публикации: 1 марта 2021 г.

Скачать статью

 

[:en]

 

S.H.Safarov, J.S.Huseynov, Z.G.Guliyev

camal_huseynov_88@mail.ru

Abstract. The article investigates the impact of global climate change on rainfall regimes in the in­ter­mountain of the Kur depression.. The study used rainfall and temperature monitoring data between 1991-2016 years for 15 hydrometeorological stations located in the region. Comparative analysis of the various rainfall in­dicators for the years (1991-2016) with the corres­pon­ding base values (1961-1990) was conducted. During the analyzes, multitudes were also considered for the 2 periods (1991-2004, 2005-2016), and the comparative characteristics of monthly, seasonal, and annual rainfall variations were given. Due to the different climatic con­ditions, special attention was paid to the rainfall regime of the Ceyranchol, the western, central, and coastal parts of Kura-Araz lowlands. The results show that the ave­rage annual temperature for the last 25 years was 13.4⁰C in the western part of the province and 15.4⁰C in the Kur-Araz lowland. Compared to 1961-1990, the average annual temperature increase over the period 1991-2016 was 0.7⁰C. From 1991 to 2016, the annual amount of rainfall increased at Beylagan and Kurdamir stations and decreased at other stations relative to the norm (1961-1990). In some places, this indicator has even ri­sen to 22%. The results are presented by means of tables, graphs, histograms, and electronic maps. Increasing average annual temperatures and a significant decrease in rainfall in the Kura mountain depression province may result in future droughts, desertification, and lower groundwater levels.

Keywords: Climate change, mitigation, precipi­ta­tion amount, anomaly, norm, correlation, interpolation, trend

 

REFERENCES

1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində hava temperaturunun paylanması və çoxillik dəyişmələri /Azərbaycan coğrafiya cəmiyyətinin əsər­lə­ri, 2011, cild XVI, s. 233-236.
2. Azərbaycan Respublikasının aqroiqlim atlası. Ba­kı-1993, 104 s.
3. Həsənli L.A. Xəzər dənizinin Azərbaycan sahil zonasında meteoroloji parametrlərin müqayisəli analizi / Coğrafiya və təbii resurslar, 2017, №1, s.103-105.
4. Hacıyev A.X. Kür-Araz ovalığında vegetasiya dövrünün temperatur şəraitinin təhlili /Azərbaycan coğ­rafiya cəmiyyətinin əsərləri, 2015, XVII cild, s.225-228.
5. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­pub­li­kasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğın­tı­la­rının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı-2001, 229 s.
6. Kərimov R.N. İqlim dəyişmələrinin təsirlərinin azaldılması və ona adaptasiya tədbirləri. Bakı-2016, 47 s.
7. Məmmədov Ə.S. Azərbaycanda müasir iqlim də­yişmələri və onun proqnozlaşdırılması. Bakı- 2015, 328 s.
8. Müseyibov M.A. Azərbaycanın fiziki coğ­ra­fi­yası. Bakı, “Maarif”, 1998, 201s.
9. Rəhimov X.Ş., Həsənov M.S., Tağıyeva U.R. İq­lim dəyişmələrinin Azərbaycanın arid və semiarid zona­larının sərhədlərinə mümkün təsirinin qiy­mətləndi­ril­məsi /Coğrafiya və təbii resurslar, 2015, № 2, s. 61-64.
10. Səfərov S.H., Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və Azərbaycan. Bakı-2011, 312 s.
11. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının qərb ərazilərində uzun­müddətli temperatur dəyişmələrinin xüsusiyyətləri /MAA-nın Elmi Əsərləri, 2018, №1, s.101-108.
12. Şıxlınski. Ə.M. Azərbaycan Sovet Sosialist Res­publikasının istilik balansı atlası. Moskva-1978, 93s.
13. Климат Азербайджана (под ред. Э.М.Ших-линского и А.А.Мадатзаде). Изд. АН Азер­байд­жан­ской ССР. Баку-1968, 342 с.
14. Сафаров C.Г. Грозоградовые и селевые яв­ле­ния на территории Азербайджана и радио­ло­ка­ци­он­ные методы их прогрозирования. Баку-2012, 292c.
15. Huisman O., Rolf A. Principles of Geographic Information Systems. 2009 by ITC, Enschede, The Net­herlands.
16. Rehfeld K., Münch T., Ling Ho S., Laepple T. Global patterns of declining temperature variability from the Last Glacial Maximum to the Holocene, Na­ture, 2018.
17. Lindzen R.S., Taking Greenhouse Warming Se­riously, Energy & Environment, vol.18, (2007), p. 937-950.

 

Publication Date: March 1, 2021

Download the article

 

[:]