[:az]AZƏRBAYCANIN ARİD VƏ SEMİARİD LANDŞAFTLARININ STRUKTUR-FUNKSİONAL XÜSUSİYYƏTLƏRİNƏ PALÇIQ VULKANLARININ TƏSİRİ[:ru]ВЛИЯНИЕ ГРЯЗЕВЫХ ВУЛКАНОВ НА СТРУКТУРНО-ФУНКЦИОНАЛЬНЫЕ ОСОБЕННОСТИ АРИДНЫХ И СЕМИАРИДНЫХ ЛАНДШАФТОВ АЗЕРБАЙДЖАНА[:en]THE EFFECT OF MUD VOLCANOES ON THE STRUCTURAL AND FUNCTIONAL FEATURES OF ARID AND SEMIARID LANDSCAPES IN AZERBAIJAN[:]

[:az] M.C.İsmayılov, S.M.Zeynalova

 

AMEA akad. H.Ə.Əliyev ad. Coğrafiya İnstitutu

AZ 1143, Bakı, H.Cavid pr., 115

mirnuh.ismayilov@yahoo.com, saida-z@yandex.ru

X ü l a s ə

Palçıq vulkanlarının fəaliyyəti hər zaman olduğu kimi indi də tədqiqatçıla­rın marağının mər­kəzindədir. Azərbaycan ərazisində palçıq vulkanları müxtə­lif landşaft ti­pində və yüksəkliklərdə yayılıb və bu da həmin ərazilərdə apa­rı­lan təd­qi­qatların önəmini daha da artırır. Son zamanlar palçıq vulkanları ya­yı­lan ərazilərdə antropogen fəaliyyətin genişlənməsi, bəzi vulkanların əv­vəlki illərlə müqayisədə daha tez-tez püskürməsi bu sahədə tədqiqatların əhə­miy­yətli dərəcədə artmasına səbəb olmuşdur. Məqalədə palçıq vulkanlarının fə­al­liyyətinin ətraf landşaftların struktur-funksional xüsüsiyyətlərinə təsiri və xü­süsi bir palçıq vulkanı landşaflarının formalaşması araşdırılır. Palçıq vul­kanı və onun ətraf ərazilərinin landşaftlarının differensiasiyasında onun relyef xü­susiyyətilə yanaşı vulkanın dövrü olaraq püskürməsi nəticəsində ətrafa ya­yı­lan brekçiya, salza və müxtəlif qazların təsiri də böyükdür. Müxtəlif yaşlı brekçiyalar üzərində bitki örtüyü də fərqli olur. Öyrəndiyimiz palçıq vul­kan­larının ətraf sahə landşaftlarının bitki örtüyünə təsiri, hər hansı ərazidə fəaliy­yətdə olan palçıq vulkanlarının sayından, həmçinin püskürmənin in­ten­sivli­yindən, xarakterindən və gücündən asılıdır. Palçıq vulkanizminin land­şaftların bitki və torpaq örtüyünə, relyefinə, səth axımına və s. təsiri ayrı-ayrı vulkan­larda müxtəlif formada təzahür edir.

Açar sözlər: 

palçıq vulkanı, arid ərazilər, semiarid landşaftlar, antropogen fəaliyyət, ekolojı problem

 

ƏDƏBİYYAT

1. İsmayılov M.C., Zeynalova S.M., Məmmədbəyov E.Ş., Yunusov M.İ., Mahmudova K.E.. Palçıq vul­kan­la­rı­nın fəaliyyətinin insanların həyat fəaliyyətinə yaratdığı təhlükə və risklər. Azərbaycanda və Rusiyada insan coğ­rafiyası: XXI əsrdə inkişafın əsas yolları. Bakı, 2019.
2. Zeynalova S.M. Ландшафтная индикация раз­ви­тия и прогнозирования динамики аридных гео­сис­тем юго-восточной части Большого Кавказа с ис­поль­зованием космоснимков. Материалы Меж­дуна­родной научно-практической конференции «Оцен­ка и рациональное использование природного ре­сурс­ного потенциала геосистем в условиях гло­баль­ных изменений».  Посвящается 90-летию Обще­на­ци­онального лидера Г.А. Алиева. Труды Гео­гра­фи­ческого Общества Азербайджана , 18 том, Баку-2013, стр.128-130.
3. Zeynalova S.M. Estimation of the influence of mud volcanoes to the formation and ecological con­di­tions of landscapes (on the pattern of the south-eastern part of the Major Caucasus). International Scientific Journal ISH Theoretical $ Applied Science Philadelphia, USA issue 11. volume 67 published November 30, 2018. Qa­zaxıstan

 

Çapa qəbul olunub: 15 dekabr 2021

Məqaləni yüklə

 [:ru]М.Дж.Исмаилов, С.М.Зейналова

 

Аннотация. Деятельность грязевых вулканов ос­­­тается центре внимания ученых. Грязевые вул­ка­ны Азербайджана распространены в пределах раз­личных типов ландшафтов и высотах, что уве­ли­чивает важность исследований в этих област. Кро­ме того, усиление антропогенной деятельности в ра­йо­нах извержения грязевых вулканов и тот факт, что некоторые вулканы извергаются чаще, чем в пре­ды­дущие годы, привели к значительному увеличению исследований в этой области. В статье рас­сматри­ва­ется влияние деятельности грязевых вулканов на струк­турно-функциональные особенности окру­жа­ю­щих их ландшафтов и формирование особого типа ландшафтов грязевых вулканов. В дифференциации ландшафтов грязевого вулкана и его окрестностей, нар­яду с особенностями его рельефа, очень велико вли­яние брекчий, сальзы и различных газов, рас­прос­траняющихся вокруг в результате извержений вул­канов. На брекчиях разного возраста также раз­ли­чается растительность. Воздействие грязевых вул­канов, которые мы изучаем, на растительность ок­ружающих ландшафтов зависит от количества грязевых вулканов, действующих в той или иной мест­ности, а также от интенсивности, характера и ин­тенсивности извержения. Грязевой вулканизм вли­яет на растительный и почвенный покровы, рельеф, поверхностный сток ландшафтов от­дель­ных вулканов в различной степени.

Ключевые слова: грязевой вулкан, аридные тер­ритории, семиаридные ландшаф­ты, антро­поген­ная деятельность, экологические проблемы.

 

ЛИТЕРАТУРА 

1. İsmayılov M.C., Zeynalova S.M., Məmmədbəyov E.Ş., Yunusov M.İ., Mahmudova K.E.. Palçıq vul­kan­la­rı­nın fəaliyyətinin insanların həyat fəaliyyətinə yaratdığı təhlükə və risklər. Azərbaycanda və Rusiyada insan coğ­rafiyası: XXI əsrdə inkişafın əsas yolları. Bakı, 2019.
2. Zeynalova S.M. Ландшафтная индикация раз­ви­тия и прогнозирования динамики аридных гео­сис­тем юго-восточной части Большого Кавказа с ис­поль­зованием космоснимков. Материалы Меж­дуна­родной научно-практической конференции «Оцен­ка и рациональное использование природного ре­сурс­ного потенциала геосистем в условиях гло­баль­ных изменений».  Посвящается 90-летию Обще­на­ци­онального лидера Г.А. Алиева. Труды Гео­гра­фи­ческого Общества Азербайджана , 18 том, Баку-2013, стр.128-130.
3. Zeynalova S.M. Estimation of the influence of mud volcanoes to the formation and ecological con­di­tions of landscapes (on the pattern of the south-eastern part of the Major Caucasus). International Scientific Journal ISH Theoretical $ Applied Science Philadelphia, USA issue 11. volume 67 published November 30, 2018. Qa­zaxıstan

 

Принята к публикации: 15 декабря 2021 г.

Скачать статью

 [:en]M.J.Ismayilov, S.M.Zeynalova

 

Abstract. Nowadays activity of mud volcanoes is at the center of the attention of scientists. Mud volcanoes are widespread in Azerbaijan in different landscape types and elevations, which further increases the importance of research in these areas. In addition, the recent ex­pan­sion of anthropogenic activity in areas where mud vol­ca­noes have erupted, and the fact that some volcanoes erupt more frequently than in previous years, have led to a significant increase in research in this area. The article considers the impact of the activity of mud volcanoes on the structural and functional properties of the sur­ro­un­ding landscapes and the formation of a special mud vol­cano landscapes. In the differentiation of the landscapes of the mud volcano and its environs, along with the fe­atures of its relief, the influence of breccias, salsa, and various gases spreading around as a result of volcanic erup­tions is very great. Vegetation also differs on brec­cias of different ages. The impact of the mud volcanoes that we study on the vegetation of the surrounding land­scapes depends on the number of mud volcanoes active in a particular area, as well as on the intensity, nature, and intensity of the eruption. Mud volcanism affects the ve­getation and soil cover, relief, surface runoff, etc. Land­scapes. The effect takes different forms on diffe­rent volcanoes.

Keywords: mud volcano, arid areas, semiarid land­scapes, anthropogenic activity, ecological problem

 

REFERENCES

1. İsmayılov M.C., Zeynalova S.M., Məmmədbəyov E.Ş., Yunusov M.İ., Mahmudova K.E.. Palçıq vul­kan­la­rı­nın fəaliyyətinin insanların həyat fəaliyyətinə yaratdığı təhlükə və risklər. Azərbaycanda və Rusiyada insan coğ­rafiyası: XXI əsrdə inkişafın əsas yolları. Bakı, 2019.
2. Zeynalova S.M. Ландшафтная индикация раз­ви­тия и прогнозирования динамики аридных гео­сис­тем юго-восточной части Большого Кавказа с ис­поль­зованием космоснимков. Материалы Меж­дуна­родной научно-практической конференции «Оцен­ка и рациональное использование природного ре­сурс­ного потенциала геосистем в условиях гло­баль­ных изменений».  Посвящается 90-летию Обще­на­ци­онального лидера Г.А. Алиева. Труды Гео­гра­фи­ческого Общества Азербайджана , 18 том, Баку-2013, стр.128-130.
3. Zeynalova S.M. Estimation of the influence of mud volcanoes to the formation and ecological con­di­tions of landscapes (on the pattern of the south-eastern part of the Major Caucasus). International Scientific Journal ISH Theoretical $ Applied Science Philadelphia, USA issue 11. volume 67 published November 30, 2018. Qa­zaxıstan

 

Publication Date: December 15, 2021

Download the article

 [:]