[:az]KƏND TƏSƏRRÜFATINDA İSTİFADƏ EDİLƏN DAĞ-QARA TORPAQLARININ FİZİKİ-KİMYƏVİ TƏDQİQİ[:ru]ФИЗИКО-ХИМИЧЕСКИЕ ИССЛЕДОВАНИЯ ГОРНО-ЧЕРНОЗЕМОВ, ИСПОЛЬЗУЕМЫХ В СЕЛЬСКОМ ХОЗЯЙСТВЕ[:en]PHYSİCOCHEMİCAL STUDY OF MOUNTAİN-BLACK SOİLS USED İN AGRİCULTURE[:]

[:az]M.N.Sadiq

AMEA Torpaqşünaslıq və Aqrokimya İnstitutu, AZ1073, Bakı, M.Rahim k. 5.

denizsadiq@mail.ru

X ü l a s ə

Tədqiqat işində dağ-qara torpaqların əsas fiziki-kimyəvi göstəriciləri (üzvi karbon, ümumi azot, pH, qranulometrik tərkib və mənimsənilən Ca, Mg, K və Fe) müxtəlif təsərrüfat yerləri (kartof, buğda, kələm, çuğundur və yerkökü) üzrə müqayisəli təhlil olunmuşdur. Tədqiq olunan torpaqlarda üzvi karbonun miqdarı təbii biçənək sahələrlə müqayisədə müxtəlif bitkilərin becərilməsi ilə əlaqədər olaraq iki dəfə azalmışdır. Analoji hal ümumi azotun miqdarıına da özünü aşkar göstərmişdir. Təsərrüfat yerindən asılı olmayaraq həm əkin qatında (0-20 sm), həm də əkinaltı qatda (20-40 sm) baxılan qida ele­ment­lə­rinin konsentrasiyası Ca>Mg>K>Fe ardıcıllığı ilə paylanmaşdır. Lakin, bu qi­da elementlərinin ən yüksək konsentrasiyası təbii biçənək sahələrdə müşahidə olunmuşdur və baxılan bitkilər altında isə nəzərəçarpacaq dərəcədə azalsa da orta dərəcədə təmin olunmuşdur. Kələm bitkisi altında əkin qatında K-un miqdarı uyğun əkinaltı qatdan təxminən 8 dəfə az olması aşkar edilmişdir. Müxtəlif bitkilərin monokulturası altında torpaqda təkcə qida elementlərinin azalması yox, eyni zamanda qranulometrik tərkibində də fərqlər aşkar edil­mişdir. Belə ki, becərilən torpaqların əkin qatında gil fraksiyasının miqdarının əkialtı qatla və eyni zamanda təbii biçənək sahələrlə müqayisədə az olması müəyyən edilmişdir. Uyğun olaraq, qum fraksiyasının qismən yüksək olması aşkar edilmişdir.

Açar sözlər:

üzvi karbon, reqressiya, qida elementləri, pH, qranulometrik tərkib, statistik analiz.

 

ƏDƏBİYYAT

1. Aslanov H.Ə., Hacıyeva G.İ. Dağ-qara tor­paq­larda gübrələrin kələm məhsulu ilə torpaqdan qida mad­dələrinin aparılmasına təsiri. Azərbaycan Torpaq­şü­nas­lar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 437-440.
2. Babayev M.P., Həsənov V.H və b. Torpaq deq­radasiyası (metodik tövsiyyə), “Elm”, Bakı, 2003, 44 s.
3. Bağırova B.C., Bağırov H.C. Kartof bitkisi al­tında yuyulmuş dağ-qara torpaqlarda mineral və üzvi gübrələrin qida maddələrinin dinamikasına təsiri. Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 516-519
4. Chatterjee R., Jana J.C., Paul P.K. Enhan­ce­ment of head yield and quality of cabbage (Bras­si­caoleracea) by combining different sources of nutrients. Indian Journal of Agricultural Sciences, 82(4), 2012, p. 323-327.
5. Ələkbərov K.Ə. Azərbaycanda torpaq ero­ziya­sı və onunla mübarizə. “Azərb.SSR EA Nəşriyyatı”, Ba­kı, 1961, 218 s.
6. Hazelton P.A., Murphy B.W. Interpreting soil test results: what do all the numbers mean?. “CSIRO Publishing”, Melbourne, 2007, 169 p.
7. Xəlilov T. A. Zəyəmçay hövzəsində dağ-boz­qır və kserofil meşə torpaqlarında bioloji dövran və kim­yəvi elementlərin miqrasiyası. k.t.e.n. dissert. Avto­refe­ratı, Bakı, 1970, 24 s.
8. Malecka I., Blecharczyk A., Sawinska Z., Dob­rzeniecki T. The effect of various long-term tillage sys­tems on soil properties and spring barley yield. Turkish Journal of Agriculture, 36, 2012, p. 217-226.
9. McKenzie N.J., Jacquier D.J., Isbell R.F., Brown K.L. Australian soils and landscapes: an illu­stra­ted compendium. “CSIRO Publishing”, Collingwood, Victoria, 2004, 432 p.
10. Mehlich, A. Mehlich 3 soil test extractant: A modification of Mehlich 2 extractant. Communications in Soil Science and Plant Analysis, 15, 1984, p. 1409–1416.
11. Məmmədov E.E. Müxtəlif təsərrüfat sahələri üzrə torpaq fiziki-kimyəvi göstəricilərinin müasir sta­tis­tik təhlili (Kiçik Qafqazın ortadağlıq timsalında). Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 100-105.
12. Məmmədov E.E., Qələndərov Ç.S. Kiçik Qaf­qaz torpaqlarında torpağın mühit reaksiyasını su və duz məh­lullarında əlaqələndirən model. Bakı Döv.Uni. “Xə­bərlər”, Cild XVI, 2019, səh. 86-91.
13. Nelson D.W., Sommers L.E. Total carbon, or­ganic carbon, and organic matter. In: C.A. Black, editor, Methods of soil analysis. Part 3. Chemical methods. “ASA and SSSA”, Madison, WI, 1996, p. 961–1010.
14. Neugschwandtner R.W., Liebhard P., Kaul H.P., Wagentrist H. Soil chemical properties as affected by tillage and crop rotation in a long-term field ex­pe­ri­ments. Plant and Soil Environment, 60(2), 2014, p. 57–62.
15. Ramos M.E., Robles A.B., Sanchez-Navarro A., Gonzalez-Rebollar J.L. Soil responses to different management practices in rainfed orchards in semiarid environments. Soil and Tillage Research, 112(1), 2011, p. 85–91.
16. Sadiq M.N., Məmmədov E.E. Dağlıq zona kənd təsərrüfatı istifadəsində olan torpaqların fiziki-kimyəvi və münbitlik göstəriciləri arasındakı əlaqələrin xarakteristikası. Torpaqşünaslıq və Aqrokimya, 23(1-2), 2018, səh.130-136.
17. Salayev M.E., Babayev M.P., Cəfərova Ç.M., Həsənov V.H. Azərbaycan torpaqlarının morfo-genetik profili (azərb. və rus dillərində). “Elm”, Bakı, 2004, 202 s.
18. Салаев М.Э. Почвы Малого Кавказа. “Изд. АН Азербайджанской ССР”, Баку, 1966, 326 с.

 

Çapa qəbul olunub: 05 oktyabr 2021

Məqaləni yüklə

 

 [:ru]М.Н.Садиг

Резюме. В ходе исследования были со­пос­тав­ле­ны основные физико-химические параметры почв (органический углерод, общий азот, pH, гра­нуло­метрический состав и ассимилированные Ca, Mg, K и Fe) путем сравнительного анализа различных ти­пов ферм (картофель, пшеница, капуста, свекла и морковь).  В изученных почвах количество ор­гани­ческих углеводов сократилось вдвое по сравнению с выращиванием различных растений по сравнению с естественными зонами скашивания. Аналогичная ситуация была выявлена и в общем количестве азо­та. Независимо от фермы концентрация пита­тель­ных веществ, наблюдаемая как в слое почвы (0-20 см), так и на обработанном полу (20-40 см), рас­пре­деляется в последовательности Ca> Mg> K> Fe.

Однако самые высокие концентрации этих пи­та­тельных веществ наблюдались на естественных травяных полях и были умеренными, хотя зна­чи­тельно снижались под культивируемыми рас­тения­ми. Было обнаружено, что количество K в семенном слое под капустой примерно в 8 раз меньше, чем в соответствующем культурном слое. При монокуль­туре разных растений наблюдается не только умень­шение питательных веществ в почве, но и различия в их гранулометрическом составе. Та­ким образом, установлено, что количество глинис­той фракции в возделываемой почве ниже, чем на естес­твен­ных площадях скашивания. Соответственно, фрак­ция песка ока­за­лась частично высокой.

Ключевые слова: Органический углерод почв, регрессия, питательные элементы, рН, грану­ло­мет­ри­ческий состав, статистический анализ.

 

ЛИТЕРАТУРА

1. Aslanov H.Ə., Hacıyeva G.İ. Dağ-qara tor­paq­larda gübrələrin kələm məhsulu ilə torpaqdan qida mad­dələrinin aparılmasına təsiri. Azərbaycan Torpaq­şü­nas­lar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 437-440.
2. Babayev M.P., Həsənov V.H və b. Torpaq deq­radasiyası (metodik tövsiyyə), “Elm”, Bakı, 2003, 44 s.
3. Bağırova B.C., Bağırov H.C. Kartof bitkisi al­tında yuyulmuş dağ-qara torpaqlarda mineral və üzvi gübrələrin qida maddələrinin dinamikasına təsiri. Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 516-519
4. Chatterjee R., Jana J.C., Paul P.K. Enhan­ce­ment of head yield and quality of cabbage (Bras­si­caoleracea) by combining different sources of nutrients. Indian Journal of Agricultural Sciences, 82(4), 2012, p. 323-327.
5. Ələkbərov K.Ə. Azərbaycanda torpaq ero­ziya­sı və onunla mübarizə. “Azərb.SSR EA Nəşriyyatı”, Ba­kı, 1961, 218 s.
6. Hazelton P.A., Murphy B.W. Interpreting soil test results: what do all the numbers mean?. “CSIRO Publishing”, Melbourne, 2007, 169 p.
7. Xəlilov T. A. Zəyəmçay hövzəsində dağ-boz­qır və kserofil meşə torpaqlarında bioloji dövran və kim­yəvi elementlərin miqrasiyası. k.t.e.n. dissert. Avto­refe­ratı, Bakı, 1970, 24 s.
8. Malecka I., Blecharczyk A., Sawinska Z., Dob­rzeniecki T. The effect of various long-term tillage sys­tems on soil properties and spring barley yield. Turkish Journal of Agriculture, 36, 2012, p. 217-226.
9. McKenzie N.J., Jacquier D.J., Isbell R.F., Brown K.L. Australian soils and landscapes: an illu­stra­ted compendium. “CSIRO Publishing”, Collingwood, Victoria, 2004, 432 p.
10. Mehlich, A. Mehlich 3 soil test extractant: A modification of Mehlich 2 extractant. Communications in Soil Science and Plant Analysis, 15, 1984, p. 1409–1416.
11. Məmmədov E.E. Müxtəlif təsərrüfat sahələri üzrə torpaq fiziki-kimyəvi göstəricilərinin müasir sta­tis­tik təhlili (Kiçik Qafqazın ortadağlıq timsalında). Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 100-105.
12. Məmmədov E.E., Qələndərov Ç.S. Kiçik Qaf­qaz torpaqlarında torpağın mühit reaksiyasını su və duz məh­lullarında əlaqələndirən model. Bakı Döv.Uni. “Xə­bərlər”, Cild XVI, 2019, səh. 86-91.
13. Nelson D.W., Sommers L.E. Total carbon, or­ganic carbon, and organic matter. In: C.A. Black, editor, Methods of soil analysis. Part 3. Chemical methods. “ASA and SSSA”, Madison, WI, 1996, p. 961–1010.
14. Neugschwandtner R.W., Liebhard P., Kaul H.P., Wagentrist H. Soil chemical properties as affected by tillage and crop rotation in a long-term field ex­pe­ri­ments. Plant and Soil Environment, 60(2), 2014, p. 57–62.
15. Ramos M.E., Robles A.B., Sanchez-Navarro A., Gonzalez-Rebollar J.L. Soil responses to different management practices in rainfed orchards in semiarid environments. Soil and Tillage Research, 112(1), 2011, p. 85–91.
16. Sadiq M.N., Məmmədov E.E. Dağlıq zona kənd təsərrüfatı istifadəsində olan torpaqların fiziki-kimyəvi və münbitlik göstəriciləri arasındakı əlaqələrin xarakteristikası. Torpaqşünaslıq və Aqrokimya, 23(1-2), 2018, səh.130-136.
17. Salayev M.E., Babayev M.P., Cəfərova Ç.M., Həsənov V.H. Azərbaycan torpaqlarının morfo-genetik profili (azərb. və rus dillərində). “Elm”, Bakı, 2004, 202 s.
18. Салаев М.Э. Почвы Малого Кавказа. “Изд. АН Азербайджанской ССР”, Баку, 1966, 326 с.

 

Принята к публикации: 05 октября 2021 г.

Скачать статью

 

 [:en]M.N.Sadig

Abstract. The aim of this study was to investigate basic physico-chemical properties (soil organic carbon, total nitrogen, pH, particle sizes, plant-available Ca, Mg, K and Fe) of Mountainous Chernozems in monoculture of different agricultural plants (potato, wheat, cabbage, beetroot, and carrot). The soil organic carbon content has decreased twice in comparison to natural grasslands. Si­milar situation was found for nitrogen distribution too. Regardless of the type of plants, the concentration of the studied elements both in surface and subsurface ho­ri­zons followed the sequence of Ca>Mg>K>Fe. Whereas the highest concentration of these elements was found in natural grasslands. Although a significant decrease was found in the concentration of those elements in ag­ri­cul­tural lands, the present nutrient status can be considered sufficient. The concentration of K in the surface layer under cabbage cultivation was eight times lower than the con­centration in the corresponding subsurface layer. The monoculture of different plants has affected not only organic matter and nutrient content but also particle si­ze distribution. A considerable increase in sand con­tent and decrease in clay content was found in the surface layer under agricultural plants.

Keywords: Soil organic carbon, regression, food elements, pH, granulometric composition, statistical analysis.

 

REFERENCES

1. Aslanov H.Ə., Hacıyeva G.İ. Dağ-qara tor­paq­larda gübrələrin kələm məhsulu ilə torpaqdan qida mad­dələrinin aparılmasına təsiri. Azərbaycan Torpaq­şü­nas­lar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 437-440.
2. Babayev M.P., Həsənov V.H və b. Torpaq deq­radasiyası (metodik tövsiyyə), “Elm”, Bakı, 2003, 44 s.
3. Bağırova B.C., Bağırov H.C. Kartof bitkisi al­tında yuyulmuş dağ-qara torpaqlarda mineral və üzvi gübrələrin qida maddələrinin dinamikasına təsiri. Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 516-519
4. Chatterjee R., Jana J.C., Paul P.K. Enhan­ce­ment of head yield and quality of cabbage (Bras­si­caoleracea) by combining different sources of nutrients. Indian Journal of Agricultural Sciences, 82(4), 2012, p. 323-327.
5. Ələkbərov K.Ə. Azərbaycanda torpaq ero­ziya­sı və onunla mübarizə. “Azərb.SSR EA Nəşriyyatı”, Ba­kı, 1961, 218 s.
6. Hazelton P.A., Murphy B.W. Interpreting soil test results: what do all the numbers mean?. “CSIRO Publishing”, Melbourne, 2007, 169 p.
7. Xəlilov T. A. Zəyəmçay hövzəsində dağ-boz­qır və kserofil meşə torpaqlarında bioloji dövran və kim­yəvi elementlərin miqrasiyası. k.t.e.n. dissert. Avto­refe­ratı, Bakı, 1970, 24 s.
8. Malecka I., Blecharczyk A., Sawinska Z., Dob­rzeniecki T. The effect of various long-term tillage sys­tems on soil properties and spring barley yield. Turkish Journal of Agriculture, 36, 2012, p. 217-226.
9. McKenzie N.J., Jacquier D.J., Isbell R.F., Brown K.L. Australian soils and landscapes: an illu­stra­ted compendium. “CSIRO Publishing”, Collingwood, Victoria, 2004, 432 p.
10. Mehlich, A. Mehlich 3 soil test extractant: A modification of Mehlich 2 extractant. Communications in Soil Science and Plant Analysis, 15, 1984, p. 1409–1416.
11. Məmmədov E.E. Müxtəlif təsərrüfat sahələri üzrə torpaq fiziki-kimyəvi göstəricilərinin müasir sta­tis­tik təhlili (Kiçik Qafqazın ortadağlıq timsalında). Azər­baycan Torpaqşünaslar Cəmiyyətinin Əsərlər Toplusu, Cild XV, 2019, səh. 100-105.
12. Məmmədov E.E., Qələndərov Ç.S. Kiçik Qaf­qaz torpaqlarında torpağın mühit reaksiyasını su və duz məh­lullarında əlaqələndirən model. Bakı Döv.Uni. “Xə­bərlər”, Cild XVI, 2019, səh. 86-91.
13. Nelson D.W., Sommers L.E. Total carbon, or­ganic carbon, and organic matter. In: C.A. Black, editor, Methods of soil analysis. Part 3. Chemical methods. “ASA and SSSA”, Madison, WI, 1996, p. 961–1010.
14. Neugschwandtner R.W., Liebhard P., Kaul H.P., Wagentrist H. Soil chemical properties as affected by tillage and crop rotation in a long-term field ex­pe­ri­ments. Plant and Soil Environment, 60(2), 2014, p. 57–62.
15. Ramos M.E., Robles A.B., Sanchez-Navarro A., Gonzalez-Rebollar J.L. Soil responses to different management practices in rainfed orchards in semiarid environments. Soil and Tillage Research, 112(1), 2011, p. 85–91.
16. Sadiq M.N., Məmmədov E.E. Dağlıq zona kənd təsərrüfatı istifadəsində olan torpaqların fiziki-kimyəvi və münbitlik göstəriciləri arasındakı əlaqələrin xarakteristikası. Torpaqşünaslıq və Aqrokimya, 23(1-2), 2018, səh.130-136.
17. Salayev M.E., Babayev M.P., Cəfərova Ç.M., Həsənov V.H. Azərbaycan torpaqlarının morfo-genetik profili (azərb. və rus dillərində). “Elm”, Bakı, 2004, 202 s.
18. Салаев М.Э. Почвы Малого Кавказа. “Изд. АН Азербайджанской ССР”, Баку, 1966, 326 с.

 

Publication Date: October 5, 2021

Download the article

 

 [:]