[:az]ARAN İQTİSADİ-COĞRAFİ  RAYONUNDA  ŞƏHƏR MƏSKUNLAŞMASI VƏ ŞƏHƏRLƏRDƏ DEMOQRAFİK İNKİŞAF PROBLEMLƏRİ[:ru]ГОРОДСКОЕ РАССЕЛЕНИЕ И ПРОБЛЕМЫ ДЕМОГРАФИЧЕСКОГО РАЗВИТИЯ АРАНСКОГО ЭКОНОМИКО-ГЕОГРАФИЧЕСКОГО РАЙОНА[:en]URBAN SETTLEMENT AND PROBLEMS OF DEMOGRAPHIC DEVELOPMENT OF ARAN ECONOMIC – GEOGRAPHIC AREA[:]

[:az]E.S. Bədəlov

AMEA akad. H.Ə.Əliyev ad. Coğrafiya İnstitutu

AZ 1143, Bakı, H.Cavid pr.,115

badalov.1958@mail.ru

Açar sözlər: şəhər məskunlaşması, urbanizasiya, demoqrafik proses, təbii artım, doğum, ölüm, nikah, boşanma.

X ü l a s ə

Məqalədə Aran iqtisadi-coğrafi rayonunda şəhər məskunlaşmasının forma­laş­ması və inkişafı inzibati rayonlar üzrə urbanizasiya sə­viy­yə­si­nin dinamikası təh­lil edilmişdir. Regionda 1999-2017-ci illər ərzində şə­hər əhalisinin ar­tı­mı­nın 81,5%-i təbii artımın və qalan hissəsi kənd­lə­rə qəsəbə statusu verilməsi ilə baş vermişdir. Regionun şəhər mən­tə­qələrində demoqrafik proseslərin tədqiqi gös­tərir ki, son illər əhali ara­sında təbii artım, doğum və nikahların di­na­mi­ka­sın­da azalma, ölüm, kör­pə  ölümü və boşanma proseslərində artım müşahidə edil­mişdir. Do­ğulan uşaqların umumi sayında rəsmi qeydə alınmamış nikah­dan do­ğulan uşaqların xüsusi çəkisinin artımı baş vermişdir. Bəzi demoqrafik gös­təricilərin nisbi əmsalı ölkə üzrə səviyyədən yüksək doğum və nikah, ölüm və körpə ölümü, aşağı səviyyə təbii artım və boşanmalar üzrə müşahidə olun­muşdur. Regionda şəhərlərin demoqrafik inkişaf problemləri və onların həlli is­tiqamətləri üzrə təkliflər və tövsiyələr verilir.

ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2014, DSK, 560 s.
2. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2018, DSK, 492 s.
3. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2017, DSK. 135 s.
4. Azərbaycanın Regionlari. Bakı-2018, DSK, 492 s. 793 s.
5. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. II cild, Avropa, Bakı-2013, 501 s.
6. Bədəlov E. Azərbaycanın regionlarinda şəhər mən­təqələrinin demoqrafik inkişafinin əsas meyilləri /ACC Cöğrafiya və Təbii Resurslar, 2017, № 2, s. 34-39
7. Bədəlov E.S. Azərbaycanda şəhər əhalisinin təbii artiminin regional problemləri / “Əmək, Məşğulluq və So­sial Müdafiənin Aktual Məsələləri” mövzusunda bey­nəlxalq elmi-praktik konfrans materialları, Bakı, okt­yabr, 2017, s. 214-217
8. Eminov Z.N. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2005, Çı­raq. 560 s.
9. Əfəndiyev V.Ə., Dəmirqayayev Ş. Azərbaycan Res­publikası şəhərlərinin inkişafının coğrafi məsələləri. Bakı-1995,
10. Əfəndiyev V.Ə. Müasir mərhələdə Azər­bay­ca­nın şəhər əhalisinin sayının dinamikası. “Coğrafiya və tə­bii resurslar”, № 1. 2015, səh. 74-78.
11. Əfəndiyev V.Ə, Qasımova F.E. Azərbaycanda qəsəbə. Bakı, E.M.K. 2013, 219 s.
12. Hacızadə Ə.M. Azərbaycan SSR-in əhalisi və onun məskunlaşması. Bakı-1965, Azərnəşr, 115 s.
13. Mehrəliyev E.Q., Əyyubov N.H., Sadiqov M.O., Azərbaycan SSR-də əhalinin məskunlaşması məsələləri. Bakı-Elm. 1988. 192 s.
14. Məmmədov R.M., Eminov Z.N., Əyyubov N.H. Əhali coğrafiyasının reallıqları: inkişaf dinamikası, məs­kunlaşma, resurslar və perspektivlər. Müstəqillik yol­larında. Bakı-2016, Şərq-Qərb, 628 s. (s. 382-489).
15. Muradov Ş. İnsan potensialı. Bakı-2004, Elm, 660 s.
16. Надыров А.А. Вопросы экономического раз­вития городов Азербайджана. Баку: Элм. 1966, 167 с.

Məqaləni yüklə[:ru]Э.С.Бадалов

Резюме. В статье рассматриваются развитие и формирование городского расселения, а также уро­вень урбанизации административных районов Аран­ского  региона. В течение 1999–2017 годов глав­ным фактором увеличения численности го­род­ского населения в регионе является естествен­ный при­рост, доля которого составляет 81,5%, а осталь­ная часть прироста произошла за счет превращения де­ревень в поселки. Исследованы тенденции, про­ис­ход­ящие за последние годы в демографических про­цессах городского населения. Выявлено, что в дина­мике естественного прироста населения, рож­да­е­мос­ти и браков произошло уменьшение, а в смерт­ности, детской смертности и разводах происходило уве­личение показателей. Также в общей чис­лен­нос­ти рождаемости увеличилась доля рожденных вне брака. Некоторые демографические коэффициенты, такие как рождаемость, браки, а также смертность и младенческая смертность были выше, чем средние общенациональные показатели, а для естественного прироста и разводов был характерен низкий уро­вень. Для решения демографических проблем, ре­ко­мен­дуются концептуальные направления развития го­родов региона.

 

Ключевые слова: городское расселение, урба­ни­зация, демографические процессы, естественный прирост, рождаемость, смертность, брак, развод

ЛИТЕРАТУРА

1. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2014, DSK, 560 s.
2. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2018, DSK, 492 s.
3. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2017, DSK. 135 s.
4. Azərbaycanın Regionlari. Bakı-2018, DSK, 492 s. 793 s.
5. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. II cild, Avropa, Bakı-2013, 501 s.
6. Bədəlov E. Azərbaycanın regionlarinda şəhər mən­təqələrinin demoqrafik inkişafinin əsas meyilləri /ACC Cöğrafiya və Təbii Resurslar, 2017, № 2, s. 34-39
7. Bədəlov E.S. Azərbaycanda şəhər əhalisinin təbii artiminin regional problemləri / “Əmək, Məşğulluq və So­sial Müdafiənin Aktual Məsələləri” mövzusunda bey­nəlxalq elmi-praktik konfrans materialları, Bakı, okt­yabr, 2017, s. 214-217
8. Eminov Z.N. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2005, Çı­raq. 560 s.
9. Əfəndiyev V.Ə., Dəmirqayayev Ş. Azərbaycan Res­publikası şəhərlərinin inkişafının coğrafi məsələləri. Bakı-1995,
10. Əfəndiyev V.Ə. Müasir mərhələdə Azər­bay­ca­nın şəhər əhalisinin sayının dinamikası. “Coğrafiya və tə­bii resurslar”, № 1. 2015, səh. 74-78.
11. Əfəndiyev V.Ə, Qasımova F.E. Azərbaycanda qəsəbə. Bakı, E.M.K. 2013, 219 s.
12. Hacızadə Ə.M. Azərbaycan SSR-in əhalisi və onun məskunlaşması. Bakı-1965, Azərnəşr, 115 s.
13. Mehrəliyev E.Q., Əyyubov N.H., Sadiqov M.O., Azərbaycan SSR-də əhalinin məskunlaşması məsələləri. Bakı-Elm. 1988. 192 s.
14. Məmmədov R.M., Eminov Z.N., Əyyubov N.H. Əhali coğrafiyasının reallıqları: inkişaf dinamikası, məs­kunlaşma, resurslar və perspektivlər. Müstəqillik yol­larında. Bakı-2016, Şərq-Qərb, 628 s. (s. 382-489).
15. Muradov Ş. İnsan potensialı. Bakı-2004, Elm, 660 s.
16. Надыров А.А. Вопросы экономического раз­вития городов Азербайджана. Баку: Элм. 1966, 167 с.

Скачать статью[:en]E.S.Badalov

Abstract. The article analyzes urban development in the Aran economic-geographical region and the urbanization level in the administrative regions. During 1999-2017, the urban population in the region has increased by 81.5% occurred by the natural in­crease and the remaining growth was due to the attribution of settlement status to the villages.

 A study of demographic processes in urban areas indicates that in recent years there has been a decline of natural growth of the population, birth rates and mar­riage dynamics, as well as increasing of death, infant mortality and divorce. Also in the total number of births, the proportion of children born out of wedlock has increased. Some demographic coefficients, such as births, marriages, as well as mortality and infant mortality, we­re higher than the national average, while natural growth and divorce rates were low. In order to solve demographic problems, conceptual directions for the development of cities in the region are recommended.

 

Key words: urban settlement, urbanization, de­mographic process, natural increase, birth, death, marriage, divorce.

REFERENCES

1. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2014, DSK, 560 s.
2. Azərbaycanın demoqrafik göstəriciləri. Bakı-2018, DSK, 492 s.
3. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2017, DSK. 135 s.
4. Azərbaycanın Regionlari. Bakı-2018, DSK, 492 s. 793 s.
5. Azərbaycan Respublikasının coğrafiyası. II cild, Avropa, Bakı-2013, 501 s.
6. Bədəlov E. Azərbaycanın regionlarinda şəhər mən­təqələrinin demoqrafik inkişafinin əsas meyilləri /ACC Cöğrafiya və Təbii Resurslar, 2017, № 2, s. 34-39
7. Bədəlov E.S. Azərbaycanda şəhər əhalisinin təbii artiminin regional problemləri / “Əmək, Məşğulluq və So­sial Müdafiənin Aktual Məsələləri” mövzusunda bey­nəlxalq elmi-praktik konfrans materialları, Bakı, okt­yabr, 2017, s. 214-217
8. Eminov Z.N. Azərbaycanın əhalisi. Bakı-2005, Çı­raq. 560 s.
9. Əfəndiyev V.Ə., Dəmirqayayev Ş. Azərbaycan Res­publikası şəhərlərinin inkişafının coğrafi məsələləri. Bakı-1995,
10. Əfəndiyev V.Ə. Müasir mərhələdə Azər­bay­ca­nın şəhər əhalisinin sayının dinamikası. “Coğrafiya və tə­bii resurslar”, № 1. 2015, səh. 74-78.
11. Əfəndiyev V.Ə, Qasımova F.E. Azərbaycanda qəsəbə. Bakı, E.M.K. 2013, 219 s.
12. Hacızadə Ə.M. Azərbaycan SSR-in əhalisi və onun məskunlaşması. Bakı-1965, Azərnəşr, 115 s.
13. Mehrəliyev E.Q., Əyyubov N.H., Sadiqov M.O., Azərbaycan SSR-də əhalinin məskunlaşması məsələləri. Bakı-Elm. 1988. 192 s.
14. Məmmədov R.M., Eminov Z.N., Əyyubov N.H. Əhali coğrafiyasının reallıqları: inkişaf dinamikası, məs­kunlaşma, resurslar və perspektivlər. Müstəqillik yol­larında. Bakı-2016, Şərq-Qərb, 628 s. (s. 382-489).
15. Muradov Ş. İnsan potensialı. Bakı-2004, Elm, 660 s.
16. Надыров А.А. Вопросы экономического раз­вития городов Азербайджана. Баку: Элм. 1966, 167 с.

Download the article[:]