[:az]İQLİM DƏYİŞMƏLƏRİNİN ABŞERON YARIMADASININ YAĞINTI REJİMİNƏ TƏSİRİNİN QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ[:ru]ОЦЕНКА ВЛИЯНИЯ ИЗМЕНЕНИЯ КЛИМАТА НА РЕЖИМ ОСАДКОВ АБШЕРОНСКОГО ПОЛУОСТРОВА[:en]ASSESSMENT OF THE EFFECT OF CLIMATE CHANGE ON THE PRECIPITATION REGIME OF ABSHERON PENINSULA[:]

[:az]C.S.Hüseynov

“Azərbaycan Hava Yolları” QSC, Azəraeronaviqasiya HHİ

AZ-1044, Bakı şəh., Zabrat qəs. Zabrat hava limanı

camal_huseynov_88@mail.ru

X ü l a s ə

Regional iqlim dəyişmələri Yer kürəsinin bütün regionları kimi Cənubi Qafqazda da öz təsirini göstərməkdədir. Azərbaycan Respublikası regionun mürəkkəb relyefə malik bölgələrindəndir. Buna görə də, iqlim dəyişmələrinin tədqiqini ayrı-ayrı regionlar üzrə aparılması labüddür. Tədqiqat işində Ab­şeron yarımadası və ətrafında olan adalarda iqlim dəyişmələrinin temperatur və yağıntı rejiminə təsiri araşdırılmışdır. Təhlillərdə 1991-2020-ci illərin tem­peratur və yağıntı müşahidə məlumatlarından istifadə edilmişdir. Riyazi-sta­tistik təhlilərin nəticələri, 1961-1990-cı illərin eyniadlı göstəriciləri ilə mü­qayisə edilmişdir. Tədqiqat 1961-1990-cı illərlə müqayisədə, 1991-2020-ci il­lərdə yarımadanın orta illik temperatur rejimində 0.70C artım olduğunu mü­əyyən etmişdir. Bu göstərici 1991-2005, 2006-2020-ci illərdə bir-birindən fərqlən­mişdir. Həmçinin bölgədə yağıntı miqdarının aylıq, fəsillik və illik gös­tə­ricilərində nəzərə çarpacaq dəyişiklər olmuşdur. Bu dövr ərzində ya­rı­ma­dada yağıntının miqdarı artmış, onun arxipelağında azalmışdır. Qışın əvvəl­ləri, ya­zın sonu və payızın əvvəllərində yağıntı artımı, yazın əvvəli, yay və payızın sonlarında azalma mövcüd olmuşdur.

Açar sözlər:Qlobal iqlim dəyişmələri, tendensiya, orta illik temperatur, yağıntı miqdarı,  mitiqasiya, arxipelaq, tendensiya

 

ƏDƏBİYYAT

  1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində atmosfer yağıntılarının paylanması. Azər­baycan coğrafiya cəmiyyətinin əsərləri, c. XVII. Bakı, 2015, s. 311-317.
  2. Allahverdiyev Z.S. Xəzər dənizinin Azər­bay­can akvatoriyasında havanın çoxillik temperatur də­yişkənliyi. Coğrafiya və təbii resurslar, №2. 2016 (4). s. 99-102.
  3. Hüseynov N.Ş., Hacıyev A.X. Abşeron yarım­adasında hava temperaturunun müasir dinamikasının qiymətləndirilməsi. Qlobal iqtisadi şərait və Azər­bay­canın iqtisadi-coğrafi mövqeyi mövzusunda Respublika elmi-praktiki konfransının materialları. Bakı, BDU 2017. səh. 285-290.
  4. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­publikasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğıntılarının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı, 2001. 229 s.
  5. İmanov F.Ə. Hidrometeorologiyada statisik metodlar. Bakı, 2011, 272 s.
  6. Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018. 232 s.
  7. Məmmədov R.M. Xəzər dənizinin hidro­me­teorologiyası. Bakı, Avropa, 2013. 176 s.
  8. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının Xəzər sahili ərazilərində uzunmüddətli temperatur dəyişmələrinin xüsu­siyyət­lərinin təhlili. MAA-nın Elmi Əsərləri, №1. Bakı, 2018. s. 101-108.
  9. Sultanov V.Z., Hüseynov N.Ş., Səfərov S.H., Quliyev Z.G. 2015-ci il 3-4 dekabrda Xəzər dənizində baş vermiş fəlakətli qasırğa hadisəsinin kompleks təh­lili. Milli Aviasiya Akademiyası elmi əsərləri. №2, Bakı, 2016. s. 46-51.
  10. Будыко М.И. Изменение климата. Гидро­ме­теорологическое издательство. Ленинград, 280 c.
  11. Гусейнов Д. С. Особенности распределения многолетнего температурного режима  на террито­рии Азербайджана. Гидрометеорологические исследования и прогнозы. 2020. №4. с. 110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116.
  12. Budyko M. I. Brower D.R. Global Climate Warming and its Consequence. Blue Planet Prize 1998 Commemorative Lectures. Ecology Symphony. 2002. 30 p.

 

Çapa qəbul olunub: 28 oktyabr 2022

Məqaləni yüklə[:ru]Д.С.Гусейнов

Аннотация. Региональное изменение климата влияет на Южный Кавказ, как и на все регионы земного шара. Азербайджанская Республика харак­те­ризуется сложным рельефом. В иссле­до­вании изу­чалось вли­яние изме­нения климата на температуру и осадки на Абше­ронском полуострове и близле­жащих остро­вах. При анализе исполь­зо­вались наб­людения за тем­пера­ту­рой и осадками за 1991-2020 гг. Резуль­таты ма­тематико-статис­ти­ческого анализа сравни­вались с одноименными по­казателями за 1961-1990 гг. В результате иссле­до­вания установ­лено, что в 1991-2020 г. среднегодовая температура повысилась на 0,70С по сравнению с 1961-1990 г. Этот пока­затель отличался между 1991 – 2005г. и 2006 – 2020 г. Также были значительные изменения в месячном, сезон­ном и годовом коли­честве осадков в регионе. В этот период количество осадков на по­луострове увеличи­валось, а на его архипелаге уменьшалось. Коли­чес­тво осадков уве­ли­чивалось в начале зимы, в конце весны и ранней осенью и уменьшалось в на­чале весны, в конце лета и осени.

Ключевые слова: глобальное изменение кли­ма­та, тенденция, среднегодовая температура, коли­чес­тво осадков, смягчение последствий, архипелаг, се­зон.

 

ЛИТЕРАТУРА 

  1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində atmosfer yağıntılarının paylanması. Azər­baycan coğrafiya cəmiyyətinin əsərləri, c. XVII. Bakı, 2015, s. 311-317.
  2. Allahverdiyev Z.S. Xəzər dənizinin Azər­bay­can akvatoriyasında havanın çoxillik temperatur də­yişkənliyi. Coğrafiya və təbii resurslar, №2. 2016 (4). s. 99-102.
  3. Hüseynov N.Ş., Hacıyev A.X. Abşeron yarım­adasında hava temperaturunun müasir dinamikasının qiymətləndirilməsi. Qlobal iqtisadi şərait və Azər­bay­canın iqtisadi-coğrafi mövqeyi mövzusunda Respublika elmi-praktiki konfransının materialları. Bakı, BDU 2017. səh. 285-290.
  4. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­publikasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğıntılarının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı, 2001. 229 s.
  5. İmanov F.Ə. Hidrometeorologiyada statisik metodlar. Bakı, 2011, 272 s.
  6. Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018. 232 s.
  7. Məmmədov R.M. Xəzər dənizinin hidro­me­teorologiyası. Bakı, Avropa, 2013. 176 s.
  8. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının Xəzər sahili ərazilərində uzunmüddətli temperatur dəyişmələrinin xüsu­siyyət­lərinin təhlili. MAA-nın Elmi Əsərləri, №1. Bakı, 2018. s. 101-108.
  9. Sultanov V.Z., Hüseynov N.Ş., Səfərov S.H., Quliyev Z.G. 2015-ci il 3-4 dekabrda Xəzər dənizində baş vermiş fəlakətli qasırğa hadisəsinin kompleks təh­lili. Milli Aviasiya Akademiyası elmi əsərləri. №2, Bakı, 2016. s. 46-51.
  10. Будыко М.И. Изменение климата. Гидро­ме­теорологическое издательство. Ленинград, 280 c.
  11. Гусейнов Д. С. Особенности распределения многолетнего температурного режима  на террито­рии Азербайджана. Гидрометеорологические исследования и прогнозы. 2020. №4. с. 110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116.
  12. Budyko M. I. Brower D.R. Global Climate Warming and its Consequence. Blue Planet Prize 1998 Commemorative Lectures. Ecology Symphony. 2002. 30 p.

 

Принята к публикации: 28 октября 2022 г.

Скачать статью[:en]C.S.Huseynov

Annotation. Regional climate change is affecting the South Caucasus, as well as all regions of the globe. The Republic of Azerbaijan is one of the regions with complex relief. Therefore, it is necessary to study climate change in different regions. The study examined the impact of climate change on temperature and pre­cipitation in Absheron Peninsula and surrounding islands. Temperature and precipitation observations from 1991-2020 were used in the analysis. The results of mathematical and statistical analysis were compared with the indicators of the same name for 1961-1990. The study found an increase in the average annual tem­pe­rature regime of 0.70C in 1991-2020 compared to 1961-1990. This indicator differed from 1991 to 2005 and from 2006 to 2020. There have also been significant changes in monthly, seasonal and annual rainfall in the region. During this period, the amount of precipitation on the peninsula increased and decreased in its archi­pelago. There was an increase in precipitation in early winter, late spring and early autumn, and a decrease in early spring, summer and late autumn.

 Keywords: Global climate change, trend, average annual temperature, precipitation, mitigation, archi­pe­lago, trend, season

 

REFERENCES

  1. Abdullayev V.R. Azərbaycanın Xəzəryanı əra­zi­lərində atmosfer yağıntılarının paylanması. Azər­baycan coğrafiya cəmiyyətinin əsərləri, c. XVII. Bakı, 2015, s. 311-317.
  2. Allahverdiyev Z.S. Xəzər dənizinin Azər­bay­can akvatoriyasında havanın çoxillik temperatur də­yişkənliyi. Coğrafiya və təbii resurslar, №2. 2016 (4). s. 99-102.
  3. Hüseynov N.Ş., Hacıyev A.X. Abşeron yarım­adasında hava temperaturunun müasir dinamikasının qiymətləndirilməsi. Qlobal iqtisadi şərait və Azər­bay­canın iqtisadi-coğrafi mövqeyi mövzusunda Respublika elmi-praktiki konfransının materialları. Bakı, BDU 2017. səh. 285-290.
  4. Xəlilov S.H., Səfərov S.H. Azərbaycan Res­publikasında havanın temperaturunun və atmosfer ya­ğıntılarının aylıq və illik normaları (1691-1990-cı illər). Bakı, 2001. 229 s.
  5. İmanov F.Ə. Hidrometeorologiyada statisik metodlar. Bakı, 2011, 272 s.
  6. Mahmudov R.N. Müasir iqlim dəyişmələri və təhlükəli hidrometeoroloji hadisələr. Bakı, 2018. 232 s.
  7. Məmmədov R.M. Xəzər dənizinin hidro­me­teorologiyası. Bakı, Avropa, 2013. 176 s.
  8. Səfərov S.H., Hüseynov C.S., İbrahimova İ.V. Azərbaycan Respublikasının Xəzər sahili ərazilərində uzunmüddətli temperatur dəyişmələrinin xüsu­siyyət­lərinin təhlili. MAA-nın Elmi Əsərləri, №1. Bakı, 2018. s. 101-108.
  9. Sultanov V.Z., Hüseynov N.Ş., Səfərov S.H., Quliyev Z.G. 2015-ci il 3-4 dekabrda Xəzər dənizində baş vermiş fəlakətli qasırğa hadisəsinin kompleks təh­lili. Milli Aviasiya Akademiyası elmi əsərləri. №2, Bakı, 2016. s. 46-51.
  10. Будыко М.И. Изменение климата. Гидро­ме­теорологическое издательство. Ленинград, 280 c.
  11. Гусейнов Д. С. Особенности распределения многолетнего температурного режима  на террито­рии Азербайджана. Гидрометеорологические исследования и прогнозы. 2020. №4. с. 110-116. DOI:10.37162/2618-9631-2020-4-110-116.
  12. Budyko M. I. Brower D.R. Global Climate Warming and its Consequence. Blue Planet Prize 1998 Commemorative Lectures. Ecology Symphony. 2002. 30 p.

 

Publication Date: October 28, 2022

Download the article

 [:]

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *